شوخی‌های خواهر و برادر؛ از خاطرات شیرین کودکی تا رقابت‌های پنهان

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ،  روانشناس مهرناز کردفلاحت در گفت‌وگویی درباره تأثیر شوخی‌های دوران کودکی بر رابطه خواهر و برادر در بزرگسالی اظهار کرد: برخلاف تصور رایج، شوخی‌های دوران کودکی صرفاً لحظه‌هایی برای خندیدن نیستند، بلکه بخشی از حافظه عاطفی مشترک خواهر و برادر را می‌سازند. کیفیت این تجربه‌ها می‌تواند تعیین کند که آن‌ها در بزرگسالی با چه میزان اعتماد، صمیمیت و احساس امنیت در کنار یکدیگر قرار بگیرند.

مهرناز کردفلاحت در گفت‌وگو  با اسنا افزود: اگر شوخی‌ها بر پایه احترام و مشارکت دوطرفه شکل گرفته باشند، معمولاً در سال‌های بعد به یکی از نقاط قوت رابطه تبدیل می‌شوند. بسیاری از خواهر و برادرها حتی پس از سال‌ها دوری، با یادآوری یک شوخی یا خاطره مشترک، دوباره احساس نزدیکی می‌کنند. این خاطرات نوعی سرمایه عاطفی هستند که می‌توانند در زمان بروز اختلاف یا فشارهای زندگی، به حفظ رابطه کمک کنند.

کردفلاحت در مقابل گفت: اگر الگوی غالب در دوران کودکی بر تمسخر یا شوخی‌های یک‌طرفه استوار بوده باشد، آثار آن ممکن است در بزرگسالی نیز باقی بماند.

تداوم نقش‌های کودکی در بزرگسالی

این روانشناس ادامه داد: چنین افرادی ممکن است در ظاهر رابطه‌ای عادی با خواهر یا برادر خود داشته باشند، اما همچنان در کنار یکدیگر احساس احتیاط کنند یا نسبت به برخی شوخی‌ها واکنش دفاعی نشان دهند.

وی با اشاره به اینکه آثار این تجربه‌ها الزاماً به رابطه میان خواهر و برادر محدود نمی‌شود، بیان کرد: این الگوها می‌توانند بر شیوه ارتباط فرد با دوستان یا حتی همسر آینده او نیز اثر بگذارند. نکته دیگری که در پژوهش‌های روان‌شناسی خانواده مورد توجه قرار گرفته، این است که نقش‌های دوران کودکی به‌سادگی از بین نمی‌روند.

کردفلاحت افزود: گاهی در جمع‌های خانوادگی همان الگوهای قدیمی دوباره فعال می‌شوند و فردی که همیشه نقش شوخی‌کننده یا هدف شوخی را داشته، ناخودآگاه همان نقش را تکرار می‌کند.

وی تصریح کرد: این موضوع نشان می‌دهد شوخی‌های کودکی فقط یک خاطره نیستند، بلکه می‌توانند بخشی از الگوی پایدار رابطه باشند. البته این مسیر قطعی و تغییرناپذیر نیست. روابط خواهر و برادر در بزرگسالی ظرفیت بالایی برای ترمیم دارند و زمانی که گفت‌وگو جای سوءتفاهم را بگیرد و تجربه‌های مثبت جدید شکل بگیرد، بسیاری از الگوهای قدیمی قابل اصلاح هستند.

این روانشناس خاطرنشان کرد: بنابراین می‌توان گفت شوخی‌های دوران کودکی، معماری اولیه رابطه میان خواهر و برادر را شکل می‌دهند، اما سرنوشت نهایی این رابطه را تعیین نمی‌کنند.

شوخی‌ها از چه سنی رنگ رقابت می‌گیرند؟

کردفلاحت درباره روند شکل‌گیری شوخی‌های رقابتی میان خواهر و برادر نیز گفت: این شوخی‌ها معمولاً از حدود ۵ تا ۷ سالگی تغییر ماهیت می‌دهند و اگر با مقایسه، نابرابری و تمسخر همراه شوند، ممکن است به منبع تنش، آسیب روانی و اختلال در مهارت‌های ارتباطی کودکان تبدیل شوند؛ در این میان، نقش والدین در مدیریت این شرایط تعیین‌کننده است.

وی توضیح داد: در این دوره، شوخی میان خواهر و برادر بیشتر جنبه رقابتی پیدا می‌کند. اگر بخواهیم بازه‌ای را به‌عنوان نقطه شروع رقابتی‌شدن شوخی‌ها مشخص کنیم، باید به حدود ۵ تا ۷ سالگی اشاره کنیم. کودک در این سن بیش از گذشته خودش را با خواهر یا برادرش مقایسه می‌کند و مسائلی مانند میزان توجه والدین، برنده‌شدن در بازی‌ها و توانایی‌های فردی برای او اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

وی ادامه داد: به همین دلیل، شوخی‌ها به‌تدریج از یک بازی ساده فاصله می‌گیرند و گاهی رنگ و بوی رقابت پیدا می‌کنند. با این حال، اوج این روند معمولاً بین ۷ تا ۱۴ سالگی مشاهده می‌شود.

به گفته کردفلاحت، کودک در این سنین توانایی بیشتری برای درک کنایه و شوخی‌های ظریف پیدا می‌کند و همزمان، مقایسه اجتماعی نیز پررنگ‌تر می‌شود. در نتیجه، شوخی می‌تواند به ابزاری برای نشان‌دادن برتری یا حتی بیان غیرمستقیم حسادت و رقابت تبدیل شود.

وی افزود: در اوایل نوجوانی نیز به دلیل حساسیت بیشتر نسبت به ظاهر، موفقیت تحصیلی و جایگاه اجتماعی، شوخی درباره این موضوعات می‌تواند اثر عمیق‌تری بر رابطه بگذارد. البته سن به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست و فاصله سنی کم میان فرزندان، هم‌جنس بودن آن‌ها و مهم‌تر از همه، شیوه برخورد والدین نیز در شکل‌گیری این رقابت نقش مهمی دارد.

وقتی فضای خانواده شوخی را به تنش تبدیل می‌کند

کردفلاحت اظهار کرد: شوخی‌های زیاد معمولاً می‌توانند به صمیمیت منجر شوند، اما اگر فضای خانواده بر پایه مقایسه و رقابت شکل گرفته باشد، همین شوخی‌های روزمره ممکن است به‌تدریج به منبع تنش تبدیل شوند.

وی ادامه داد: آنچه شوخی را رقابتی می‌کند، فقط سن کودک نیست، بلکه مرحله رشد شناختی او و فضایی که این شوخی‌ها در آن شکل می‌گیرند نیز اهمیت دارد. بنابراین می‌توان گفت این تغییر از حدود ۵ تا ۷ سالگی آغاز می‌شود، اما حساس‌ترین دوره برای تبدیل شوخی به رقابت پنهان معمولاً بین ۷ تا ۱۴ سالگی است.

تفاوت سنی خواهر و برادر و تغییر نقش شوخی‌ها

این روانشناس درباره نقش تفاوت سنی در نوع شوخی‌ها و تعاملات میان خواهر و برادر گفت: تفاوت سنی در واقع تعیین می‌کند که شوخی میان آن‌ها چه نقشی در رابطه داشته باشد. هرچه فاصله سنی کمتر باشد، شوخی‌ها معمولاً متقابل‌تر و رقابتی‌تر هستند؛ زیرا هر دو کودک در مرحله رشدی مشابهی قرار دارند و بیشتر با یکدیگر مقایسه می‌شوند.

وی افزود: در این شرایط، موضوعاتی مانند بازی، درس یا جلب توجه والدین برای هر دو اهمیت بیشتری دارد. به همین دلیل، شوخی در این روابط هم می‌تواند زمینه‌ساز صمیمیت باشد و هم رقابت را افزایش دهد.

کردفلاحت با اشاره به تفاوت سنی حدود ۳ تا ۵ سال میان فرزندان اظهار کرد: در این شرایط، رابطه شکل متفاوتی پیدا می‌کند. معمولاً خواهر یا برادر بزرگ‌تر از نظر کلامی و شناختی توانمندتر است و شوخی‌ها بیشتر جنبه آموزش و الگودهی پیدا می‌کنند.

وی ادامه داد: کودک کوچک‌تر از طریق همین تعاملات یاد می‌گیرد چگونه شوخی کند، چگونه به شوخی پاسخ دهد و مرزهای شوخی را بشناسد. اگر این رابطه همراه با احترام باشد، می‌تواند به رشد مهارت‌های اجتماعی کودک کمک کند.

این روانشناس بیان کرد: در فاصله‌های سنی بیشتر از ۵ سال، شوخی‌ها معمولاً کمتر حالت رقابتی دارند و رابطه بیشتر به سمت حمایت و مراقبت پیش می‌رود. با این حال، در چنین شرایطی یک چالش مهم شکل می‌گیرد و آن تفاوت قدرت میان دو کودک است.

مرز باریک میان شوخی و آزار

کردفلاحت توضیح داد: کودک بزرگ‌تر توانایی بیشتری برای استفاده از طنز و کنایه دارد، در حالی که کودک کوچک‌تر ممکن است هنوز ابزار شناختی و کلامی لازم برای پاسخ‌دادن یا حتی درک کامل شوخی را نداشته باشد.

وی افزود: به همین دلیل، اگر والدین مراقب نباشند، ممکن است شوخی‌ها ناخواسته از حالت برابر خارج شوند و برای کودک کوچک‌تر آزاردهنده باشند.

این روانشناس تأکید کرد: بنابراین فاصله سنی فقط میزان شوخی را تغییر نمی‌دهد، بلکه نقش هر یک از فرزندان را نیز در رابطه مشخص می‌کند. در فاصله سنی کم، خواهر و برادر بیشتر دو رقیب و دو شریک بازی هستند؛ در فاصله سنی متوسط، یکی بیشتر نقش الگو را بر عهده دارد و در فاصله سنی زیاد، رابطه بیشتر به سمت حمایت و مراقبت پیش می‌رود.

کردفلاحت در پایان گفت: شناخت این تفاوت‌ها به والدین کمک می‌کند انتظار واقع‌بینانه‌تری از تعامل فرزندان خود داشته باشند و بهتر است با مدیریت فضای خانواده، از شکل‌گیری رقابت یا نابرابری در رابطه میان آن‌ها پیشگیری کنند.