مبلغ – محمد عارف معزی: توکل در آموزه‌های اسلامی، فراتر از واگذاری امور به خداوند، می‌تواند به‌عنوان راهکاری برای تقویت امنیت روانی، مدیریت اضطراب و مواجهه با ناملایمات زندگی مورد توجه قرار گیرد. از منظر روانشناسی دین، توکل نوعی اعتماد درونی و تکیه بر پایگاه امن الهی است که به انسان کمک می‌کند در مواجهه با ابهام‌ها و بحران‌ها، احساس درماندگی نکند و توانایی خود را برای حل مسائل حفظ کند.
در زندگی مدرن که تلاش برای کنترل آینده به یکی از منابع اضطراب تبدیل شده است، توکل می‌تواند با کاهش نگرانی درباره امور خارج از اختیار، آرامش روانی و قدرت تصمیم‌گیری را تقویت کند. با این حال، توکل به معنای انفعال و مسئولیت‌گریزی نیست، بلکه با تلاش، برنامه‌ریزی و مسئولیت‌پذیری همراه است. همچنین، پذیرش تقدیر الهی به معنای انکار شکست یا سرکوب اندوه نیست. چنین برداشتی از توکل می‌تواند به نسل جوان کمک کند تا در برابر فشارهای اقتصادی، نگرانی‌های شغلی و آینده نامعلوم، با امید و اعتمادبه‌نفس بیشتری مسیر زندگی خود را دنبال کند.
در همین راستا، دکتر مسعود نورعلیزاده میانجی، مشاور، روانشناس و همچنین استاد روانشناسی دانشگاه شاهد در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به بررسی این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی دکتر نورعلیزاده میانجی با مبلغ را می‌خوانید؛
*** توکل یکی از مفاهیم محوری در آموزه‌های اسلامی است؛ اما از منظر روان‌شناختی، توکل چه معنایی دارد؟ آیا می‌توان آن را نوعی اعتماد درونی و احساس امنیت در مواجهه با ابهام‌ها و ناتوانی‌های انسان دانست؟ تفاوت توکل با خوش‌بینی، تسلیم‌شدن و انفعال چیست؟
توکل از منظر روان‌شناختی نوعی اعتماد درونی، تکیه بر پایگاه امن الهی و احساس امنیت روانی در مواجهه با ابهام‌ها، ناتوانی‌ها و محدودیت‌های انسان است. این مفهوم به فرد کمک می‌کند تا با اتکا به قدرت لایزال الهی، احساس کفایت، کنترل درونی و تسلط بر خود را در مواجهه با بحران‌ها تثبیت کند.
به عبارت دیگر، در روانشناسی دین، توکل صرفاً یک تکیه‌گاه ذهنی ساده نیست، بلکه یک «سبک مقابله‌ای مذهبی» است که فرآیندهای شناختی، هیجانی و رفتاری فرد را هدایت می‌کند. توکل به معنای ایجاد یک «پایگاه امن الهی» است که فرد در مواجهه با ابهام‌ها و بحران‌ها، به جای احساس درماندگی، از نیروی لایزال الهی انرژی می‌گیرد.
در حدیثی از پیامبر اکرم (ص) می‌خوانیم: «حقیقت توکل علم و آگاهی به این است که مخلوق نمی‌تواند زیانی برساند و نه سودی، و نه چیزی ببخشد، و نه از او بازدارد، و (دیگر) به کار بستن یأس از خلق است (یعنی همه چیز را از سوی خدا و به اذن و فرمان او بداند). هنگامی که بنده خدا چنین باشد، جز برای خدا عملی انجام نمی‌دهد و امید و ترسی جز به خدا ندارد، و به هیچ کس جز خدا دل نمی‌بندد، این است حقیقت توکل».
بنابراین، چنین فردی هیچ ترسی به خود راه نمی‌دهد و فقط به رسالت و مسئولیت‌های خود در انجام امور می‌پردازد. در نتیجه، توکل باعث افزایش «حس کنترل درونی» و احساس کفایت در فرد می‌شود.
البته باید میان توکل و خوش‌بینی تفاوت قائل شد. خوش‌بینی یک انتظار ذهنیِ صرفاً مثبت به آینده است؛ اما توکل، یک پیوند عمیق معنوی و رابطه‌ای فعال با مبدأ هستی است که پشتوانه تلاش فرد محسوب می‌شود.
همچنین، توکل با تسلیم و انفعال تفاوت دارد. تسلیم منفی و انفعال به معنای دست کشیدن از تلاش، انتظار بهبود خودبه‌خودی اوضاع (سبک واگذاری منفعلانه) و فرار از رویارویی فعال با مشکل است؛ در حالی که توکل راستین مستلزم رویارویی فعال، تلاش حداکثری و تشریک مساعی با خداوند در حل مسئله است.
در سبک منفعلانه، فرد مسئولیت حل مسئله را به طور کامل به خدا واگذار کرده و خود دست از تلاش می‌کشد. این همان حالتی است که در آموزه‌های اسلامی از آن نهی شده است. شخصی در حضور پیامبر (ص) شتر خود را رها کرد و گفت: «توکلت علی الله!» پیامبر اکرم (ص) فرمود: «اعقلها و توکل؛ شتر را پایبند بزن و توکل بر خدا کن».
طبق مستندات دینی، خداوند حتی دعای افراد منفعل و بی‌تلاش را مستجاب نمی‌کند. بنابراین، در «سبک توکل‌مدار همکارانه»، فرد نهایت تلاش خود را با استمداد الهی به کار می‌گیرد و در عین حال، نتیجه را به خداوند می‌سپارد.
*** یکی از ویژگی‌های زندگی انسان امروز، تلاش برای کنترل تمام ابعاد زندگی و نگرانی درباره اتفاقات پیش‌بینی‌ناپذیر است. توکل چگونه می‌تواند به انسان کمک کند با عدم قطعیت کنار بیاید؟ آیا اعتماد به خداوند می‌تواند از اضطراب ناشی از ناتوانی در کنترل آینده بکاهد؟
زندگی مدرن پر از پیش‌بینی‌ناپذیری است و تلاش افراطی برای کنترل تمام ابعاد آن به فرسودگی روانی و اضطراب دامن می‌زند. توکل با ایجاد یک پایگاه امن درونی، بار سنگین مسئولیت کنترل مطلق آینده را از روی دوش فرد برمی‌دارد. هنگامی که انسان به حکمت و خیرخواهی خداوند لایتناهی تکیه می‌کند، ترس و اضطراب ناشی از ناشناخته‌ها جای خود را به آرامش روحی و روانی می‌دهد.
این وضعیت روانی خاص، اراده فرد را تقویت کرده و به او اجازه می‌دهد به جای نگرانی فلج‌کننده، از راه‌حل‌های ممکن به شکل مطلوب استفاده کند.
ما در رویارویی با مشکلات به دو دسته عوامل نیاز داریم: نخست، اسباب طبیعی شامل تلاش و تدبیر و دوم، وضعیت روانی خاص شامل آرامش و تقویت اراده. ترس و اضطراب فلج‌کننده، اراده انسان را در استفاده از راه‌حل‌ها سست می‌کند. توکل با ایجاد این وضعیت روانی پایدار، بار سنگین نگرانی از «آینده نامعلوم» را کاهش داده و اراده فرد را در مواجهه فعال با چالش‌ها تقویت می‌سازد.
*** در برخی برداشت‌های عمومی، توکل به معنای واگذارکردن امور به خداوند و کم‌کردن تلاش فردی تلقی می‌شود. درحالی‌که در آموزه‌های اسلامی بر تلاش، تدبیر و مسئولیت‌پذیری نیز تأکید شده است. مرز میان توکل و مسئولیت‌گریزی کجاست؟ چگونه می‌توان میان برنامه‌ریزی و تلاش از یک سو و واگذاری نتیجه به خداوند از سوی دیگر تعادل برقرار کرد؟
مرز باریک میان توکل و مسئولیت‌گریزی در نقش‌آفرینی فعال انسان مشخص می‌شود. مسئولیت‌گریزی یا واگذاری منفعلانه یعنی فرد کار را رها کرده و از خدا بخواهد بدون تلاش او را به مقصد برساند. اما توکل واقعی در «سبک توکل‌مدار همکارانه» معنا می‌یابد؛ یعنی فرد نهایت تلاش، برنامه‌ریزی و تدبیر خود را به کار می‌بندد (کنترل درونی) و هم‌زمان در حل مسئله از خدا یاری می‌طلبد.
فرمول تعادل این است که «تلاش و اسباب‌سازی وظیفه انسان است و تدبیر و نتیجه‌بخشیدن در اختیار خداوند». فرد متوکل با تمام توان می‌کوشد و در نهایت، نتیجه را با آرامش به حکمت الهی واگذار می‌کند.
این مهم در سه گام تحقق می‌یابد: نخست، تدبیر؛ یعنی تعیین هدف، برنامه و برنامه جایگزین. دوم، اقدام؛ یعنی انجام کار مشخص و قابل اندازه‌گیری. سوم، واگذاری نتیجه؛ یعنی دعا، یادآوری حد توان و رها کردن وسواس نتیجه.
*** گاهی انسان با وجود تلاش و برنامه‌ریزی، به نتیجه دلخواه نمی‌رسد؛ شکست می‌خورد، فرصت‌هایش را از دست می‌دهد یا با شرایطی خارج از اراده خود مواجه می‌شود. توکل در مواجهه با شکست و ناکامی چه نقشی دارد؟ چگونه می‌توان مانع شد که پذیرش تقدیر الهی به سرکوب اندوه، انکار واقعیت یا توجیه ناکامی تبدیل شود؟
توکل به فرد آسیب‌دیده کمک می‌کند تا به جای خودباختگی، فرار یا بازایستی، رخدادهای منفی را به شکلی خیراندیشانه و مثبت تحلیل کند. افراد مذهبیِ توکل‌مدار، حوادث را بیشتر مورد تجزیه و تحلیل ذهنی قرار می‌دهند و به جای انکار از دست دادن یک عزیز یا سرمایه کاری، بیشتر روی تجربه‌های خود کار کرده و آن را تحلیل ذهنی می‌کنند.
چنین فردی سعی در یافتن معنای رویدادها دارد و با تدبر در معنا، این آیه را با خود زمزمه می‌کند: «وَعَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئًا وَهُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَعَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَکُمْ وَاللَّهُ یَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ؛ چه بسا چیزی را خوش نداشته باشید، حال آنکه خیر شما در آن است. و یا چیزی را دوست داشته باشید، حال آنکه شر شما در آن است. و خدا می‌داند و شما نمی‌دانید.»
پذیرش تقدیر الهی به معنای سرکوب هیجانات منفی یا انکار واقعیت نیست؛ بلکه دین از ما می‌خواهد تفسیر واقع‌بینانه و مثبتی از رخداد داشته باشیم. توکل به معنای پذیرش خردمندانه واقعیت پس از طی کردن تمام مسیر تلاش است؛ به طوری که اندوه طبیعی ناشی از شکست با امید به حکمت و گشایش‌های بعدی الهی تعدیل شود.
به عبارت دیگر، پذیرش تقدیر الهی هرگز به معنای سرکوب اندوه طبیعی یا توجیه تنبلی نیست. انسان متوکل تمام اسباب و ابزار طبیعیِ شکست‌خورده را بررسی می‌کند، اندوه خود را به صورت سازگارانه ابراز می‌کند و سپس با این باور که «اگر درها به روی انسان بسته شود، خداوند گشودن آن‌ها را تضمین فرموده است»، تسلیم ناامیدی نمی‌شود و با روحیه‌ای مقاوم به مسیر ادامه می‌دهد.
گاهی ممکن است در این موقعیت‌ها کشمکش‌های معنوی مانند «چرا من؟» نیز به وجود آید. در این صورت، تصویر خدا باید وارسی شود: آیا شکست را تنبیه می‌بینیم یا آزمون و یاری؟ گاهی نیز ممکن است شکاف شناختی ـ هیجانی به وجود آید؛ یعنی فرد بگوید توکل دارد، ولی اندوه و رنجش را هضم نکرده باشد. این دقیقاً خطر «توجیه بدون التیام» است.
مقابله مذهبی سالم با گریه و سوگواری ناسازگار نیست. لازم نیست فرد فوراً جمله «حتماً خیر بوده» را بر زبان بیاورد. ابتدا مقابله هیجان‌مدار می‌کند و سپس به مقابله مسئله‌مدار می‌پردازد.
*** نسل جوان با فشارهای اقتصادی، نگرانی شغلی، آینده نامعلوم و مقایسه مداوم خود با دیگران مواجه است. چگونه می‌توان مفهوم توکل را از یک توصیه انتزاعی دینی به مهارتی عملی برای زندگی روزمره تبدیل کرد؟ آیا توکل می‌تواند به جوانان کمک کند بدون گرفتارشدن در اضطراب آینده، برای ساختن زندگی خود تصمیم بگیرند و اقدام کنند؟
برای اینکه توکل از یک توصیه انتزاعی به مهارت عملی روزمره برای جوانی که با فشارهای اقتصادی، شغلی و مقایسه اجتماعی درگیر است تبدیل شود، باید چند گام برداشته شود.
نخست، باید «واگذاری منفعلانه» را به «همکاری و تشریک مساعی» تبدیل کرد. جوان باید بیاموزد که خداوند شریک او در حل مسئله است؛ به این معنا که فرد از خدا توان حل مسئله را طلب می‌کند و با تکیه بر این پشتوانه، نهایت تلاش خود را به کار می‌بندد.
دوم، اقدام‌گرایی باید در کنار دعا و توسل قرار بگیرد. در سنت اسلامی، دعا همراه با تلاش بی‌وقفه معنا دارد. جوان باید بداند توکل بدون مهارت، برنامه‌ریزی شغلی و تلاش عملی فاقد اثربخشی است.
سوم، مدیریت مقایسه‌های اجتماعی اهمیت دارد. با تکیه بر نگاه معنابخش دینی، جوان به جای اضطراب ناشی از مقایسه خود با دیگران، تمرکز خود را بر «رشد فردی، خودسازی و وظیفه محوله در زمان حال» معطوف می‌کند و آینده را با آرامش و تدبیر می‌سازد.
چهارم، باید مهارت حل مسئله توکل‌مدار را در خود تقویت کند. جوانان به جای بازایستی، تلقین درماندگی و ناتوانی یا فاجعه‌پنداری آینده، باید مشکلات شغلی و اقتصادی را به عنوان مسائلی قابل حل و نیازمند راهبردهای مسئله‌مدار بدانند و در این زمینه به مهارت‌آموزی و توانمندسازی خود بپردازند.
پنجم، خودسازی و ارتقای توانمندی‌ها اهمیت دارد. تمرکز بر رشد مهارت‌های فردی و تقویت ارتباطات اجتماعی، از جمله شبکه‌سازی و بهره‌گیری از حمایت‌های عاطفی و فکری اطرافیان، باید در کنار تکیه بر پشتیبانی معنوی خداوند قرار بگیرد.
ششم، باید امید و تسلط بر خود را تقویت کرد. احساس کفایت، اعتمادبه‌نفس و اتکا به حمایت‌های معنوی الهی و اولیای دین می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد.
علاوه بر این موارد، می‌توان از تکنیک‌های عملیاتی نیز استفاده کرد. برای مثال، در تکنیک «نقشه کنترل»، فرد دو ستون با عناوین «در اختیار من» و «خارج از اختیار من» می‌نویسد. برای ستون اول برنامه‌ریزی می‌کند و با پذیرش این واقعیت و تعدیل انتظارات از دنیا، ستون بعدی را به خدا واگذار می‌کند و از او استمداد می‌طلبد تا اگر صلاح بود، آن امر محقق شود.
تکنیک دیگر، «ضدمقایسه» است. در این روش، فرد معیار پیشرفت را از «دیگران» به «مسیر خودم» برمی‌گرداند. توکل یعنی اعتماد به مسیر خودم، نه نسخه دیگران.
همچنین می‌توان از تکنیک «مثلث تلاش، تدبیر و تفویض» استفاده کرد که شامل سه مرحله است. گام اول، تدبیر و برنامه‌ریزی است؛ یعنی نوشتن دقیق اهداف شغلی یا تحصیلی و خرد کردن آن‌ها به اقدامات کوچک روزانه. در این مرحله، فرد باید مانند کسی که هیچ حمایتی ندارد، نهایت تلاش را به کار ببندد و اسباب طبیعی را فراهم کند.
گام دوم، اتکا به پایگاه امن الهی است. به جای فلج شدن با اضطراب «آیا موفق می‌شوم یا نه؟»، فرد پیش از شروع کار، ذهن خود را با یاد خدا آرام می‌کند تا ترس‌های تخریب‌گر، اراده‌اش را از بین نبرند.
گام سوم، تفویض خردمندانه نتیجه است. پس از به کار بستن تمام تلاش‌ها، فرد نتیجه را به خداوند می‌سپارد. اگر درها به روی او بسته شد، می‌داند که خداوند گشودن مسیر دیگری را تضمین کرده است و دچار یأس و بازایستی نمی‌شود.
سخن آخر اینکه، توکل به جوانان کمک می‌کند تا بدون گرفتار شدن در فلج اضطراب آینده، با اعتمادبه‌نفس و آرامش خاطر، تصمیمات جسورانه بگیرند، دست به اقدام بزنند و در مسیر ساختن زندگی فردی و حرفه‌ای خود استوار بمانند.
*در این زمینه، کتاب «مهارت حل مسئله» نوشته دکتر مسعود نورعلیزاده میانجی، منتشرشده از سوی نشر کانون اندیشه جوان، برای مهارت‌آموزی و توانمندسازی جوانان در زمینه «مهارت حل مسئله توکل‌مدار» توصیه می‌شود.