به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، تا به حال شده وارد اتاقی شوید تا کاری انجام دهید یا وسیلهای را بردارید، اما درست در لحظهای که قدم به داخل اتاق میگذارید، ناگهان مکث کنید و از خودتان بپرسید: «من برای چه کاری آمده بودم؟»
چند لحظه به سقف خیره میشوید، اطراف را نگاه میکنید و شاید حتی یک دور در اتاق قدم بزنید. بعد دوباره از همان مسیری که وارد شدهاید، به نقطه قبلی برمیگردید و امیدوار میشوید حافظهتان در راه برگشت دوباره سراغتان بیاید!
اگر این تجربه برایتان آشناست، لزوماً به معنای حواسپرتی شدید یا ضعیفشدن حافظه به دلیل افزایش سن نیست. روانشناسان سالهاست پدیدهای را بررسی میکنند که «اثر درگاه» (Doorway Effect) نام دارد؛ پدیدهای که نشان میدهد عبور از یک مرز مکانی، مانند درِ یک اتاق، در برخی شرایط میتواند بر توانایی ما برای به یاد آوردن اطلاعاتی که تنها چند لحظه پیش در ذهن داشتهایم، تأثیر بگذارد.
مگر یک «در» چقدر میتواند روی حافظه اثر بگذارد؟
مغز انسان تجربههای پیوسته را تا حدی به بخشها و «رویدادهای» مختلف تقسیم میکند. وقتی از یک محیط وارد محیط دیگری میشویم، این تغییر مکان ممکن است برای مغز مانند علامتی باشد که نشان دهد یک بخش از تجربه به پایان رسیده و مرحلهای تازه آغاز شده است.
به بیان ساده، مغز دائماً مشغول مرتبسازی اطلاعات است؛ درست شبیه فردی که بعد از یک روز شلوغ، میخواهد اتاقی پر از وسایل را سامان دهد و هر وسیله را در جای مناسب قرار دهد.
با ورود به یک فضای جدید، ممکن است مغز بخشی از اطلاعات مربوط به محیط قبلی را از حافظه فعال کنار بگذارد تا بتواند اطلاعات تازه را بهتر پردازش کند.
این دیدگاه در پژوهشهای مربوط به «مرزهای رویداد» و حافظه مطرح شده است؛ یعنی تغییرات محیطی میتوانند بر شیوه سازماندهی و دسترسی به اطلاعات در ذهن اثر بگذارند.
وقتی حواسپرتی وارد ماجرا میشود
در سال ۲۰۲۱، پژوهشگران در مطالعهای با عنوان «درگاهها همیشه باعث فراموشی نمیشوند» مجموعهای از آزمایشها را در محیطهای واقعی و مجازی انجام دادند.
نتیجه این پژوهش جالب بود؛ در بسیاری از موقعیتها، صرف عبور از یک در بهتنهایی باعث فراموشی قابلتوجه نمیشد. با این حال، زمانی که بار ذهنی افراد افزایش پیدا میکرد، اثر درگاه بیشتر خود را نشان میداد.
در یکی از آزمایشها، شرکتکنندگان علاوه بر اینکه باید اشیا را به خاطر میسپردند، لازم بود یک فعالیت ذهنی دیگر را نیز انجام دهند. در چنین شرایطی، پس از عبور از در، احتمال اشتباه در تشخیص اطلاعات افزایش پیدا کرد.
پژوهشگران بر این اساس نتیجه گرفتند که وقتی حافظه فعال فرد از قبل با چند موضوع درگیر است، تغییر محیط میتواند احتمال تداخل اطلاعات را افزایش دهد.
بنابراین اگر هنگام درس خواندن همزمان به امتحان فردا، پیام دوستتان، ویدئویی که شب گذشته دیدهاید و غذای شام فکر کنید و بعد وارد اتاق شوید و ناگهان یادتان برود برای چه کاری آمدهاید، شاید مقصر اصلی درِ اتاق نباشد؛ ممکن است مغزتان به دلیل شلوغی بیش از حد فقط یک لحظه اعلام کرده باشد: «لطفاً یکییکی!»
درهای مجازی هم میتوانند نقش داشته باشند
این پدیده تنها به درهای واقعی محدود نمیشود. پژوهشها نشان دادهاند که مفهوم «مرز» میتواند گستردهتر از یک تغییر مکان فیزیکی باشد و تغییر محیط یا حتی زمینه ذهنی نیز در نحوه سازماندهی حافظه نقش داشته باشد.
در برخی پژوهشهای مرتبط با اثر درگاه، جابهجایی بین پنجرههای مختلف رایانه نیز بهعنوان نمونهای از یک مرز مورد بررسی قرار گرفته است.
این موضوع در زندگی امروز اهمیت بیشتری پیدا میکند؛ چراکه بخش قابلتوجهی از فعالیتهای روزمره ما میان محیطهای دیجیتال مختلف جریان دارد؛ از پیامرسان به شبکه اجتماعی، از صفحه درس به یک ویدئو و سپس از ویدئو دوباره به تکلیف.
حافظه هم حسابوکتاب خودش را دارد
مغز اطلاعات را انتخاب و سازماندهی میکند و آنها را به موقعیتها و تجربههای مختلف پیوند میدهد. به همین دلیل، گاهی یک بو، صدا، مکان یا حتی مشاهده یک وسیله میتواند خاطرهای را که مدتها به آن فکر نکردهایم، ناگهان به ذهنمان بازگرداند.
به همین خاطر ممکن است وارد اتاق شوید و فراموش کنید برای چه کاری آمدهاید، اما وقتی دوباره به آشپزخانه برمیگردید، ناگهان فریاد بزنید: «آها! شارژر!»
در چنین لحظهای، مغز شما الزاماً اطلاعات را از دست نداده است؛ بلکه ممکن است در تلاش باشد مسیر مناسب برای دسترسی دوباره به آن اطلاعات را پیدا کند.
البته پژوهشها نمیگویند هر بار که از یک در عبور میکنیم، مغز پرونده مربوط به محیط قبلی را میبندد و وارد پروندهای تازه میشود. حتی مطالعات جدیدتر نشان دادهاند که اثر درگاه در همه شرایط و موقعیتها به یک شکل تکرار نمیشود و شدت آن میتواند به شرایط آزمایش و میزان درگیری ذهنی فرد بستگی داشته باشد.
راهکار چیست؟
برای اینکه دفعه بعد وسط اتاق متوقف نشویم و از خودمان نپرسیم «من اینجا چه کار داشتم؟»، چند راهکار ساده میتواند کمککننده باشد:
هدف را برای خودتان تکرار کنید: پیش از عبور از درگاه، کاری را که قصد انجامش را دارید در ذهن مرور کنید یا حتی آن را با صدای بلند بیان کنید.
چند کار را همزمان انجام ندهید: زمانی که ذهن بهطور همزمان درگیر چند موضوع است، احتمال فراموشی و تداخل اطلاعات افزایش پیدا میکند.
به محیط قبلی برگردید: اگر یادتان رفت برای چه کاری وارد اتاق شدهاید، برگشتن به فضای قبلی ممکن است زمینه ذهنی مرتبط با آن اطلاعات را دوباره فعال کند.
منبع:فارس