مبلغ – سرویس جامعه: در روزگاری که امواج فرساینده اخبار ناخوشایند، اضطراب معیشتی و نااطمینانی های اقتصادی بر روان جامعه سایه انداخته است، بسیاری از افراد ناخودآگاه در دام سوگیری منفی ذهن گرفتار می شوند. سازوکار شناختی مغز به گونه ای شکل گرفته که تمایل دارد کاستی ها و خطرات را چند برابر بزرگ تر از مواهب و داشته ها ثبت کند. این انباشت ادراکی منفی، به مرور زمان حس درماندگی آموخته شده و بی تفاوتی اجتماعی را پدید می آورد؛ حالتی خطرناک که در آن افراد نسبت به توانمندی های فردی و مسئولیت های همگانی دلسرد شده و دچار تماشاگری منفعل می گردند. جامعه شناسان و متخصصان سلامت روان این وضعیت را فرسایش سرمایه روانی و اجتماعی می نامند که جامعه را در برابر شوک های بیرونی بی دفاع می سازد.
برای ایمن سازی روان جمعی در برابر این ویروس نامرئی، دانشمندان علوم رفتاری به بازخوانی مفهومی پرداخته اند که در گذشته صرفا امری آیینی تلقی می شد. مارتین سلیگمن، بنیان گذار روان شناسی مثبت نگر، در مطالعات بالینی متعدد نشان داده است که تمرین مستمر قدردانی و به یاد آوردن نظام مند نعمت ها می تواند به بهبود الگوهای توجه، افزایش انگیزش و امیدواری اجتماعی و کاهش فشار روانی کمک کند. شکرگزاری در این بستر، به معنای نادیده گرفتن نواقص یا انفعال در برابر مشکلات نیست، بلکه تلاشی هوشیارانه برای دیدن ابعاد کارآمد زندگی و بازیابی انرژی روانی برای تغییر و اصلاح است.
قرن ها پیش از مطالعات آزمایشگاهی معاصر، تعالیم اصیل دینی استاندارد دقیقی از این تمرین رفتاری ارائه داده اند. در روایتی عمیق، هنگامی که از امام جعفر صادق علیه السلام پرسیده می شود آیا شکر و قدردانی میزانی مشخص دارد که با اجرای آن، انسان در زمره سپاسگزاران درآید، ایشان پاسخی جامع می دهند. در این نگاه، شکرگزاری سه رکن دارد: ادراک قلبی، اقرار زبانی و اقدام عملی. نخست آنکه انسان در جزئیات زندگی، از کانون خانواده گرفته تا سرمایه های مادی، دست یاریگر خداوند را ببیند؛ دوم آنکه زبان خود را به جای شکوه های مداوم، به بازگویی زیبایی ها و ظرفیت ها عادت دهد و سوم، اگر در نعمت های او حقی هست، آن را برای گره گشایی از کار دیگران بپردازد.
این نگرش کاربردی نشان می دهد که شکرگزاری واقعی همواره با پویایی و مسئولیت پذیری در زیست روزمره گره خورده است. در همین چارچوب، پیوند زدن کارهای روزانه به آگاهی معنوی اهمیت می یابد؛ از لحظه سوار شدن بر وسیله نقلیه و سفرهای شهری که همراه با یادآوری ناتوانی انسان در مهار پدیده ها و ستایش پروردگار است، تا گام نهادن در خانه و محیط کار با تمنای ورود و خروجی مبتنی بر صدق، برکت و نیروی پشتیبان حق. این رفتارهای ظریف زبانی و فکری، انسان را از استبداد غرور و رخوت ناامیدی آزاد می کند و ذهن او را در جریان آرامش، حرکت و خیررسانی مداوم به جامعه نگه می دارد.
وقتی چنین بینشی در یک جامعه نهادینه شود، نگاه شهروندان از طلبکاری منفعلانه به سمت مشارکت فعال دگرگون می گردد. فردی که یاد می گیرد سلامت، امنیت نسبی، خانواده و فرصت های کوچک حیات را ببیند و حق آن ها را با یاری رساندن به همنوع ادا کند، هرگز به باتلاق بی تفاوتی سقوط نمی کند. در تاریخ ادب پارسی نیز این حقیقت را به زیبایی به تصویر کشیده و شکر را نه یک تشریفات، بلکه جان مایه نعمت و موتور پیشران روان آدمی دانسته است:
شکر نعمت نعمتت افزون کند
کفر نعمت از کفت بیرون کند
ترویج فرهنگ شکرگزاری در عرصه عمومی، از موثرترین ابزارها برای تقویت تاب آوری ملی و مهار فرسودگی روانی است؛ تمرینی سازنده که به انسان ها یادآوری می کند حتی در تاریک ترین روزها نیز سرچشمه هایی برای حرکت، مهرورزی و ساختن آینده وجود دارد.
۱) اصول کافی، شیخ کلینی، جلد ۲، کتاب الایمان والکفر، باب الشکر، حدیث ابی بصیر:
عن أبی بصیر قال: قلت لأبی عبدالله علیه السلام: هل للشکر حد اذا فعله العبد کان شاکرا؟ قال: نعم. قلت: ما هو؟ قال: یحمد الله على کل نعمة علیه فی أهل ومال، وان کان فیما أنعم الله علیه فی ماله حق اداه…
ترجمه: ابی بصیر می گوید به امام صادق علیه السلام عرض کردم: آیا برای شکر حدی هست که اگر بنده آن را انجام دهد شاکر شمرده شود؟ فرمود: آری. گفتم: آن چیست؟ فرمود: خدا را بر هر نعمتی که در خانواده و مال به او داده ستایش کند، و اگر در آنچه خدا در مالش به او داده حقی هست، آن را ادا کند…
۲) قرآن کریم، سوره زخرف، آیه ۱۳:
سُبْحَانَ الَّذِی سَخَّرَ لَنَا هَٰذَا وَمَا کُنَّا لَهُ مُقْرِنِینَ
ترجمه: پاک و منزه است کسی که این را برای ما رام کرد، و ما هرگز توان مهار آن را نداشتیم.
۳) قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۸۰:
وَقُل رَّبِّ أَدْخِلْنِی مُدْخَلَ صِدْقٍ وَأَخْرِجْنِی مُخْرَجَ صِدْقٍ وَاجْعَل لِّی مِن لَّدُنکَ سُلْطَانًا نَّصِیرًا
ترجمه: و بگو: پروردگارا مرا با صدق وارد کن و با صدق بیرون بر، و از نزد خود برایم نیروی یاریگر قرار ده.
۴) مارتین سلیگمن، روان شناسی مثبت نگر و شکوفایی، و پژوهش های مرتبط با تمرین های قدردانی و امید.