به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، خداوند در قرآن کریم با عنوان «خَیْرُ الرّازِقین»؛ یعنی بهترین روزیدهندگان، معرفی شده است. روزیای که انسانها به یکدیگر میرسانند، هرچند در جای خود ارزشمند است، اما معمولاً محدود، ناپایدار و همراه با کاستیهایی است؛ گاهی با منت همراه میشود، گاهی به تحقیر میانجامد و در مواردی نیز انتظار جبران و مقابلهبهمثل را به دنبال دارد.
در مقابل، روزی خداوند محدود به شرایط و زمان خاصی نیست؛ نگرانی از آینده در آن راه ندارد و بخشش او با منت و انتظار همراه نیست. رزق الهی از همان زمانی که انسان به صورت نطفه در رحم مادر قرار میگیرد، شامل حال او میشود و تا آخرین لحظه زندگی ادامه مییابد؛ حتی در قیامت نیز برای بندگان شایسته، در مرتبهای بالاتر و والاتر استمرار خواهد داشت.
خداوند در آیه ۱۱ سوره جمعه نیز با عنوان «خَیْرُ الرّازِقین» توصیف شده است. اگر بتوان آنچه انسانها به یکدیگر میبخشند «روزی» نامید، این بخششها در مقایسه با رزق الهی با محدودیتهای فراوانی روبهرو هستند؛ چراکه ممکن است پایانپذیر باشند، تداومشان تضمین نشده باشد و گاهی نیز با منت، آزار روحی یا جسمی، تحقیر و انتظار جبران همراه شوند.
اما روزی خداوند چنین نیست؛ نه حد و مرزی برای آن میتوان تعیین کرد و نه نگرانی از قطع شدن آن در آینده وجود دارد. حتی گناه انسان نیز مانع استمرار رزق الهی نمیشود. خداوند، برخلاف انسانها، در برابر روزیای که به بندگانش میدهد، انتظار مقابلهبهمثل ندارد و نعمتهای خود را مشروط به رضایت یا تشکر آنان نمیکند.
در همین زمینه، برخی مفسران داستانی را از یکی از خلفای بغداد و «بهلول» نقل کردهاند که به شکلی جالب، تفاوت میان روزی انسانها و رزق الهی را نشان میدهد. در این روایت آمده است:
خلیفه بغداد به بهلول گفت: «بیا تا روزی هر روز تو را تعیین کنم تا دیگر در فکر روزی خود نباشی.»
بهلول در پاسخ گفت: «اگر چند عیب در کار تو نبود، این پیشنهاد را میپذیرفتم! نخست اینکه تو نمیدانی چه چیزی مورد نیاز من است؛ دوم، زمان نیاز مرا نمیشناسی؛ سوم، از مقدار نیازم بیخبری؛ و چهارم، ممکن است روزی بر من خشمگین شوی و روزی مرا قطع کنی. اما خدایی که روزیدهنده من است، هیچیک از این کاستیها را ندارد؛ حتی در روزی که گناه میکنم نیز روزی مرا قطع نمیکند!»(۱)
در ادامه این مضمون، چنین سرودهاند:
«خدائی که او ساخت از نیست هست به عصیان درِ رزق بر کس نبست از او خواه روزی، که بخشنده او است برآرنده کار هر بنده او است!»(۲)
البته بهلول میتوانست نکته دیگری را نیز به سخن خود اضافه کند: چه کسی تضمین میکند که فردا همچنان بر مسند قدرت باشی و بتوانی به من یا دیگری روزی برسانی؟
این نکته، به حقیقتی مهم اشاره دارد؛ قدرت و توان انسانها برای بخشش، همواره محدود و وابسته به شرایط است، اما رزق الهی به قدرت و موقعیت انسانها وابسته نیست.
امیرمؤمنان علی(علیهالسلام) نیز در آغاز خطبه معروف به «اشباح»، خداوند را اینگونه توصیف میکند:
«اَلْحَمدُللهِ الَّذی لایَفِرُهُ الْمَنْعُ وَ الْجُمُوْدُ وَ لایُکْدِیْهِ الاعْطاءُ وَ الْجُوْدُ، اِذْ کُلُّ مُعْطٍ مُنْتَقِصٌ سِواهُ وَ کُلُّ مانِعٍ مَذْمُوْمٌ ما خَلاهُ وَ هُوَ الْمَنّانُ بِفَوائدِ النِّعَمِ وَ عَوائِدِ الْمَزِیْدِ وَ القِسَمْ، عِیالُهُ الْخَلایِقُ، ضَمِنَ اَرْزاقَهُمْ وَ قَدَّرَ اَقْواتَهُمْ وَ نَهَجَ سَبِیْلَ الرّاغِبیْنَ اِلَیْهِ وَ الطّالِبیْنَ ما لَدَیِهِ وَ لَیْسَ بِما سُئِلَ بِاَجْوَدَ مِنْهُ بِما لَمْیُسْئَلْ»(۳)
در ترجمه این فراز آمده است:
«ستایش مخصوص خداوندی است که بخل و جمود، چیزی بر او نمیافزاید و سخاوت و جود، او را فقیر نمیکند؛ چراکه هر بخشندهای غیر از او نقصان میپذیرد و هرکس دست عطای خویش را باز دارد، جز او نکوهش میشود. او بخشنده انواع نعمتها و بهرههاست. تمامی خلق روزیخوار اویند؛ ارزاق آنان را تضمین کرده و قوتهایشان را معین ساخته و راه علاقهمندان و خواستاران آنچه نزد اوست را روشن کرده است. او چنان است که سخایش در آنجا که از وی بخواهند، بیش از آنجا که از او نخواهند نیست.»(۴)
از این منظر، تفاوت میان بخشش انسان و رزق الهی تنها در میزان و مقدار نعمت نیست؛ بلکه در سرچشمه و ویژگیهای این بخشش است. انسان ممکن است ببخشد و روزی محدود داشته باشد، اما خداوند روزیرسانی است که رزق بندگانش را تضمین کرده و بخشش او وابسته به منت، تحقیر یا انتظار جبران نیست.
شاید یکی از مهمترین پیامهای این نگاه آن باشد که انسان در مسیر زندگی، اسباب و واسطههای روزی را ببیند، اما سرچشمه اصلی آن را فراموش نکند؛ چراکه هر آنچه به دست انسانها میرسد، در نهایت در چارچوب رزقی قرار دارد که خداوند برای بندگانش مقدر کرده است.
پینوشتها:
(۱) تفسیر روحالبیان، حقی بروسوی، اسماعیل، دارالفکر، بیروت، ج ۹، ص ۵۲۸، ذیل سوره جمعه، آیه ۱۱.
(۲) همان.
(۳) نهجالبلاغه، شریف رضی، محمد بن حسین، تصحیح صبحی صالح، هجرت، قم، ۱۴۱۴ق، چاپ اول، ص ۱۲۴، خطبه ۹۱، وصف الله تعالی.
(۴) پیام قرآن، مکارم شیرازی، ناصر، با همکاری جمعی از فضلا، دارالکتب الاسلامیه، تهران، ۱۳۸۶ش، چاپ نهم، ج ۴، ص ۴۱۶.
منبع: پایگاه اطلاعرسانی دفتر آیتالله مکارم شیرازی