انفاق در اسلام به دو دسته واجب و مستحب تقسیم می‌شود؛ خمس و زکات از مهم‌ترین مصادیق انفاق واجب هستند که شرایط و احکام خاص خود را دارند. با این حال، درباره دامنه وجوب خمس و شمول آن نسبت به درآمدها و سودهای کسب‌وکار، دیدگاه‌های متفاوتی میان مذاهب اسلامی وجود دارد؛ اختلافی که ریشه آن را باید در تفسیر مفهوم غنیمت و استناد به آیات و روایات جست‌وجو کرد.
تندرستی از نعمت‌های ارزشمند الهی و زمینه‌ساز برخورداری از زندگی پویا و بانشاط است. در معارف اسلامی، توجه به توان جسمی در کنار دانش، ایمان و پرورش اخلاقی مورد تأکید قرار گرفته و برخی روایات نیز به آموزش مهارت‌های ورزشی اشاره دارند؛ آموزه‌هایی که می‌توانند در ترویج فرهنگ ورزش و ارتقای سلامت جامعه مورد توجه قرار گیرند.
از نگاه امام موسی صدر، وضعیت جوامع حاصل مجموعه‌ای از انتخاب‌ها، رفتارها و شیوه‌های تقسیم مسئولیت میان انسان‌هاست. او با استناد به آموزه‌های قرآن کریم، تغییر درونی و مسئولیت‌پذیری جمعی را از زمینه‌های اساسی اصلاح جامعه و مقابله با آسیب‌هایی همچون فقر، محرومیت و بی‌عدالتی می‌داند.
آیا افشای تخلف و فساد دیگران از نظر قرآن گناه است یا می‌تواند وظیفه‌ای دینی باشد؟ قرآن کریم ضمن نکوهش غیبت، پرده‌دری و انتشار زشتی‌ها، برای دادخواهی، دفاع از خود در برابر اتهام و مقابله با منکر نیز جایگاهی قائل شده است؛ موضوعی که مرز میان افشای فساد و هتک آبروی افراد را به یکی از پرسش‌های مهم اخلاقی و فقهی تبدیل می‌کند.
وحدت اسلامی در مکتب اهل‌بیت(ع) تنها یک شعار نیست؛ از ادای امانت و خوش‌رفتاری با دیگر مسلمانان تا میانجی‌گری برای پایان‌دادن به اختلاف‌ها، روایات این مکتب راهکارهایی عملی برای حفظ انسجام امت اسلامی ارائه می‌کنند. راهکارهایی که بر چهار محور مشترک، یعنی توحید، نبوت پیامبر(ص)، قرآن کریم و قبله واحد استوارند و پرهیز از توهین، ستیزه‌جویی و تفرقه‌افکنی را لازمه همبستگی مسلمانان می‌دانند.
آیه چهارم سوره قدر از نزول فرشتگان و روح در این شب خبر می‌دهد؛ رخدادی که بر اساس روایات اهل‌بیت(ع)، هر سال تکرار می‌شود. همین استمرار، پرسشی اساسی را پیش می‌کشد: مقدرات سالانه بر چه کسی نازل می‌شود و این موضوع چه نسبتی با ضرورت وجود حجت زنده الهی دارد؟
بعضی لذت‌ها تنها چند لحظه دوام دارند، اما پیامدهایشان ممکن است مدت‌ها باقی بماند. پیامبر اکرم(ص) در روایتی تأمل‌برانگیز، از خواهش‌های نفسانی‌ای سخن می‌گویند که می‌توانند شادی کوتاه امروز را به اندوهی طولانی در فردا تبدیل کنند.
قرآن کریم در واپسین سوره‌های خود، راه پناه بردن به خداوند در برابر شرور آشکار و پنهان را به انسان می‌آموزد؛ از حسادت و آسیب‌های بیرونی گرفته تا وسوسه‌هایی که بی‌صدا در اندیشه و اراده نفوذ می‌کنند. سوره‌های فلق و ناس در کنار سوره اخلاص، مجموعه‌ای از آموزه‌های توحیدی و تربیتی را پیش روی انسان قرار می‌دهند که بر شناخت خداوند، پناه‌جویی به او و هوشیاری در برابر خطرهای بیرونی و درونی تأکید دارد.
دروغگویی تنها به تحریف حقیقت محدود نمی‌شود؛ این رذیلت اخلاقی می‌تواند اعتماد اجتماعی را از بین ببرد و انسان را در مسیر گمراهی و دوری از ارزش‌های معنوی قرار دهد. قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع) با نکوهش شدید دروغ، از پیامدهای دنیوی و اخروی آن سخن گفته‌اند؛ از کاهش اعتبار اجتماعی و فقر تا تضعیف ایمان و گسترش نفاق.
چرا با قدرت گرفتن جریان اسلام، جبهه‌های مختلف مخالف در برابر آن صف‌آرایی می‌کنند؟ رهبر شهید انقلاب اسلامی با اشاره به ماجرای جنگ احزاب، این تقابل را پدیده‌ای قابل پیش‌بینی دانستند و با استناد به آیات قرآن تأکید کردند که هجمه دشمن نباید مؤمنان را به تردید و ناامیدی بکشاند.
آیا می‌توان از ایمان و اخلاق سخن گفت، اما در محیط کار حقوق مردم را نادیده گرفت، از مسئولیت شانه خالی کرد یا به وعده‌ها پایبند نبود؟ قرآن کریم با تأکید بر سه اصل تلاش مسئولانه، امانت‌داری و هماهنگی گفتار با کردار، معیاری روشن برای سنجش اخلاق حرفه‌ای ارائه می‌دهد؛ معیارهایی که نشان می‌دهند دینداری واقعی فقط در عبادت و شعار خلاصه نمی‌شود، بلکه در تصمیم‌ها، عملکرد و نحوۀ برخورد ما با دیگران نیز خود را نشان می‌دهد.
چرا برخی انسان‌ها در مسیر زندگی، اختیار تصمیم‌هایشان را از دست می‌دهند و اسیر خطاها و وسوسه‌ها می‌شوند، اما برخی دیگر آگاهانه مسیر خود را انتخاب می‌کنند؟ قرآن کریم با معرفی تقوا به‌عنوان زمینه هدایت و امیرالمؤمنین(ع) با تشبیه گناهان به اسب‌های سرکش و تقوا به مرکبی راهوار، به این پرسش پاسخی تأمل‌برانگیز می‌دهند؛ پاسخی که نشان می‌دهد رسیدن به مقصد، پیش از هر چیز به توانایی مهار خویشتن نیاز دارد.
اگر روزی انسان از سوی خداوند مقدر شده است، پس تلاش و کوشش چه جایگاهی در زندگی دارد؟ آیا می‌توان به امید رزق الهی دست از کار کشید و منتظر گشایش ماند؟ قرآن کریم و روایات اسلامی با تأکید بر پیوند میان توکل و تلاش، به این پرسش پاسخ می‌دهند؛ پاسخی که روشن می‌کند چرا ایمان به روزی‌رسان بودن خداوند، نه مجوز تنبلی است و نه به معنای نادیده گرفتن نقش اراده انسان در ساختن زندگی.
افزایش ثروت، موفقیت و گشایش در زندگی همیشه نشانه رضایت خداوند نیست؛ گاهی انسان در میان نعمت‌هایی که به دست آورده، به‌تدریج از مسیر بندگی فاصله می‌گیرد، بی‌آنکه متوجه این تغییر شود. قرآن کریم از این وضعیت با عنوان «استدراج» یاد می‌کند؛ حالتی که در آن، مهلت و برخورداری بیشتر، به‌جای آنکه زمینه توبه و بازگشت باشد، ممکن است بر غفلت و غرور انسان بیفزاید. اما عذاب استدراجی چیست و چگونه می‌توان نسبت به نشانه‌های آن در زندگی خود هوشیار بود؟
اخلاق نیک تنها به خوش‌برخوردی و رعایت ادب در معاشرت محدود نمی‌شود، بلکه در آموزه‌های اسلامی، عاملی مؤثر در تعالی فرد، تحکیم روابط اجتماعی و تقویت همبستگی جامعه به شمار می‌رود. از گشایش روزی و تقویت عزت‌نفس تا کاهش زمینه‌های گناه، گسترش صلح و مواسات و برخورداری از پاداش اخروی، همگی از آثاری هستند که برای سلوک اخلاقی برشمرده شده‌اند؛ در مقابل، بدخلقی می‌تواند اعمال نیک را بی‌اثر سازد و بنیان روابط انسانی را تضعیف کند.
چرا حضرت ابراهیم(ع) پیشنهاد کمک حضرت جبرئیل(ع) را نپذیرفت، اما حضرت یوسف(ع) از هم‌زندانی خود خواست تا نزد پادشاه مصر از او یاد کند؟ این تفاوت در رفتار دو پیامبر، پرسشی مهم درباره مفهوم توکل مطرح می‌کند: آیا کمک گرفتن از دیگران با اعتماد به خداوند منافات دارد؟ بررسی این دو ماجرا نشان می‌دهد که توکل به معنای کنار گذاشتن اسباب نیست؛ بلکه نکته اصلی، تفاوت میان استفاده از امکانات و وابستگی قلبی به آن‌هاست.
یاد خدا در آموزه‌های اسلامی به زمان خاصی محدود نمی‌شود؛ بااین‌حال، قرآن کریم و روایات اهل‌بیت(ع) بر برخی ساعت‌های شبانه‌روز، روزهای ویژه سال و موقعیت‌های حساس زندگی تأکید بیشتری دارند. از سحرگاهان و شب‌های جمعه تا لحظه تصمیم‌گیری، داوری، آغاز کار و حتی غذا خوردن، ذکر الهی فرصتی برای تقویت حضور قلب، آرامش درونی و حرکت در مسیر بندگی است.
گاهی مشکل انسان این نیست که راه درست را نمی‌شناسد؛ حقیقت را می‌بیند، از آن سخن می‌گوید، اما وقتی پای منافع شخصی، پذیرش اشتباه یا کنارگذاشتن خواسته‌های نفس به میان می‌آید، مسیر دیگری را انتخاب می‌کند.
چرا انسان با وجود داشتن، باز هم از آینده می‌ترسد و دست از دارایی خود نمی‌کشد؟ آیت‌الله مبلغی با بررسی ریشه‌های بخل در آموزه‌های قرآن، آن را فراتر از یک خصلت اخلاقی یا اقتصادی می‌داند؛ حالتی که گاه از اضطراب، ترس از فقدان و بی‌اعتمادی به آینده سرچشمه می‌گیرد و در نهایت، مالی که قرار بود امنیت انسان را تضمین کند، خود به عامل نگرانی و اسارت او تبدیل می‌شود.
آیت‌الله العظمی جوادی آملی با تأکید بر اینکه زن و مرد در حقیقت انسانیت یکسان هستند، گفت: اگر انسان به حقیقت وجود خود پی ببرد، می‌تواند به مقام فرشتگی برسد؛ از این رو به‌جای اختلاف و درگیری باید با اخلاق، تعلیم و تربیت و زبان نیک، زمینه آگاهی و رشد انسان‌ها را فراهم کنیم.
رضایت خداوند تنها با انجام عبادت‌های فردی به دست نمی‌آید؛ قرآن برای رسیدن به «رضوان الهی» مجموعه‌ای از ویژگی‌ها را برشمرده است؛ از ایمان، تقوا و صداقت گرفته تا شکر نعمت، رعایت حقوق مردم، اطاعت از خدا و پیامبر(ص) و خالص کردن محبت و دشمنی برای خدا. اما مهم‌ترین نشانه بنده‌ای که خدا از او راضی است چیست؟
قرآن کریم در کنار دعوت انسان به ایمان و عمل صالح، بر صبر و استقامت در دشواری‌ها، امید به رحمت الهی، مسئولیت‌پذیری و پرهیز از غفلت تأکید دارد؛ آموزه‌هایی که می‌تواند مسیر زندگی فردی و اجتماعی انسان را به سوی حق و رستگاری هدایت کند. در همین چارچوب، آیه ۱۲۸ سوره اعراف با تأکید بر یک وعده روشن می‌فرماید: «وَالْعَاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ»؛ و سرانجام نیک برای پرهیزکاران است.
طبیعت در نگاه قرآن تنها مجموعه‌ای از زیبایی‌های آفرینش نیست؛ آسمان و زمین، باران، رنگ‌ها، رویش دوباره گیاهان، ماه و ستارگان، همگی نشانه‌هایی برای اندیشیدن در عظمت خالق هستی‌اند. قرآن کریم با دعوت انسان به تأمل در این پدیده‌ها، او را از غرور و خودبینی دور کرده و از مسیر شناخت طبیعت، به سوی توحید، معاد و جست‌وجوی حقیقت رهنمون می‌شود.
سخنران حرم بانوی کرامت با اشاره به آیات ۱۰۷ تا ۱۱۰ سوره کهف، چهار اصل «ایمان به خدا، عمل صالح، امید و اخلاص» را راهکار قرآنی مؤمنان برای عبور از شرایط سخت و بحرانی دانست و گفت: حتی در شرایطی که دشمنان در برابر ملت صف‌آرایی کرده‌اند، تکیه بر این اصول می‌تواند انسان را در مسیر خود ثابت‌قدم و استوار نگه دارد.
صله رحم در قرآن تنها به دید و بازدید محدود نمی‌شود؛ از حفظ آبرو و کرامت خویشاوندان تا دستگیری از نیازمندان و همراهی در مشکلات زندگی، همگی می‌تواند جلوه‌ای از این پیوند الهی باشد. در مقابل، قرآن کریم برای قطع رحم هشدارهایی جدی مطرح کرده و آن را در کنار پیمان‌شکنی، فساد و زیانکاری قرار داده است؛ اما چرا حفظ این پیوند تا این اندازه در آموزه‌های قرآنی مورد تأکید قرار گرفته است؟
تعبیر «فَوَیْلٌ لِلْمُصَلِّینَ» در نگاه نخست شگفت‌آور است؛ چگونه ممکن است قرآن درباره «نمازگزاران» هشدار دهد؟ پاسخ را باید در ادامه آیه و مجموعه‌ای از آیات مرتبط با نماز جست‌وجو کرد؛ جایی که غفلت، بی‌اعتنایی، ریا، کسالت و ضایع کردن نماز، در برابر حقیقت عبادتی قرار می‌گیرد که قرار است یاد خدا را در زندگی انسان زنده کند و او را از فحشا و منکر بازدارد.
پیامبر اکرم(ص) در طول حیات و رسالت خود، تنها به دعوت مردم به ایمان بسنده نکردند؛ بلکه با باورهای خرافی و سنت‌های نادرستی که زنجیر بر پای اندیشه و مانع رشد انسان‌ها بود، به مبارزه برخاستند؛ حتی آنجا که شکستن یک رسم ریشه‌دار، موجی از مخالفت‌ها را علیه ایشان برمی‌انگیخت. ماجرای ازدواج پیامبر(ص) با همسر سابق زید بن حارثه، نمونه‌ای از این ایستادگی تاریخی در مسیر اصلاح باورهای جاهلی است.
اگر قرار باشد امیرالمؤمنین علی(ع) یک انسان شایسته را برای ما تصویر کند، چه ویژگی‌هایی را در او برجسته می‌کند؟ پاسخ در حکمت ۲۸۹ نهج‌البلاغه، تصویری متفاوت از «انسان تراز» ارائه می‌دهد؛ انسانی که دنیا در نگاهش کوچک است، اسیر شکم و هوای نفس نیست، پیش از قضاوت به دنبال شنیدن حقیقت می‌رود، بیشتر گوش می‌دهد تا سخن بگوید و میان حرف و عملش فاصله‌ای نیست؛ الگویی که شاید بیش از هر زمان دیگری برای زندگی امروز حرف برای گفتن داشته باشد.
در شرایطی که افزایش هزینه‌های زندگی، کاهش قدرت خرید و فشارهای اقتصادی، معیشت بسیاری از خانواده‌ها را تحت تأثیر قرار داده است، آموزه‌های قرآن تنها بر صبر در برابر دشواری‌ها تأکید نمی‌کند؛ بلکه حمایت از اقشار نیازمند، اصلاح الگوی مصرف، رعایت حقوق دیگران و حفظ اخلاق اقتصادی را نیز بخشی از مسئولیت مؤمنان در مواجهه با بحران می‌داند.
انسان برای زندگی به قانون نیاز دارد، اما پرسش مهم‌تر این است که مرجع حقیقی تعیین این قانون چه کسی است؟ در نگاه قرآن، انسان موجودی است که زندگی او به دنیا محدود نمی‌شود و قانون سعادت‌بخش باید هم نیازهای دنیوی و هم سرنوشت اخروی او را دربرگیرد؛ از همین رو، ولایت و حق قانون‌گذاری حقیقی از آن خداوند است و ولایت پیامبران و اولیای الهی نیز در امتداد همین ولایت معنا پیدا می‌کند.