راز آیات سجده قرآن چیست؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، یکی از حکمت‌های سجده در برابر خداوند، از میان بردن تکبر و تقویت روح تواضع در انسان است.

در شماری از روایاتی که از ائمه معصومین(علیهم‌السلام) نقل شده، آمده است که هنگام تلاوت یا شنیدن برخی آیات قرآن کریم، باید سجده کرد.[1] این آیات را «آیات عزائم» و سوره‌هایی را که چنین آیاتی در آن‌ها قرار گرفته است، «سور عزائم» می‌نامند. ائمه(علیهم‌السلام) این دستور را از پیامبر اکرم(صلی‌الله‌علیه‌وآله) نقل کرده‌اند و پیامبر نیز آن را از جانب خداوند بیان فرموده است. بنابراین، دستور سجده‌ای که از سوی ائمه(علیهم‌السلام) به ما رسیده، در حقیقت فرمان الهی است و ما نیز از روی تعبد آن را پذیرفته و اجرا می‌کنیم.

از سوی دیگر، در این آیات، فرمان سجده به صورت فعل امر بیان شده است. می‌دانیم که خداوند در قرآن کریم با مردم با همان شیوه‌ای سخن گفته که در زبان و فهم عمومی آنان رایج بوده است. در عرف مردم نیز هنگامی که شخصی بزرگ و صاحب اختیار فرمانی صادر می‌کند، اصل بر این است که دستور او باید انجام شود و تعلل در اجرای آن جایگاهی ندارد.

بنابراین، وقتی خداوند به عنوان خالق، پروردگار و مدبر جهان هستی چنین فرمانی صادر می‌کند، به طریق اولی بندگان موظف به اطاعت از آن هستند. البته با تأمل در محتوای این آیات، فضای نزول سوره‌ها و ارتباط میان آیات می‌توان به برخی از حکمت‌های این فرمان الهی نیز پی برد.

اشاره قرآن به عظمت آفرینش
در سوره‌هایی که آیات سجده در آن‌ها قرار گرفته، به موضوع آفرینش انسان و همچنین خلقت آسمان‌ها و زمین توجه شده است. خداوند هنگام بیان مراحل آفرینش انسان، پس از اشاره به کیفیت خلقت او می‌فرماید:

«فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ»[2]

یعنی: «بزرگ است خداوندی که بهترین آفرینندگان است.»

خداوند در جای دیگری، آفرینش آسمان‌ها و زمین را عظیم‌تر از آفرینش انسان معرفی کرده و می‌فرماید:

«لَخَلْقُ السَّمَاوَاتِ وَالأرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ»[3]

یعنی: «همانا آفرینش آسمان‌ها و زمین از آفرینش انسان‌ها بزرگ‌تر است، ولی بیشتر مردم نمی‌دانند.»

وقتی انسان در فضای این آیات و مضامین آن‌ها تأمل می‌کند، به عظمت بی‌پایان خداوند پی می‌برد؛ تدبیر او را در سراسر عالم مشاهده می‌کند، همه موجودات را وابسته به لطف و اراده او می‌یابد و درمی‌یابد که سرانجام همه چیز به سوی او بازمی‌گردد.

در چنین شرایطی، انسان در برابر عظمت پروردگار، جایگاه واقعی خود را می‌شناسد؛ خود را در برابر خداوند، فقیر و نیازمند می‌بیند و در برابر آن ذات بی‌نیاز، به فقر و وابستگی خویش اعتراف می‌کند. در این حالت، طبیعی است که ظاهر و باطن انسان نیز هماهنگ شود و همچون دیگر موجودات عالم که به حمد و تسبیح خداوند مشغول‌اند، در برابر پروردگار سر تعظیم فرود آورد.

سجده؛ اوج تواضع و اخلاص در برابر خداوند
یکی دیگر از نکات مهم درباره آیات سجده، ارتباط آن‌ها با فضای اعتقادی دوران نزول قرآن است. بسیاری از این سوره‌ها در فضای شرک‌آلود مکه نازل شدند؛ جامعه‌ای که مردم در برابر بت‌ها و معبودهای ساختگی سجده می‌کردند.

مشکل مشرکان مکه این نبود که خداوند را به عنوان خالق جهان قبول نداشتند؛ بلکه آنان در مسئله ربوبیت و تدبیر عالم دچار انحراف بودند. آنان تصور می‌کردند خداوند اداره امور جهان را به واسطه‌هایی واگذار کرده و بت‌ها می‌توانند شفیع آنان نزد خداوند باشند. از همین رو، عبادت بت‌ها را وسیله‌ای برای نزدیک شدن به خداوند می‌دانستند.

خداوند با رد این تفکر، خالقیت و ربوبیت را مخصوص خود معرفی کرد و عبادت را نیز تنها شایسته ذات خود دانست. در چنین فضایی، فرمان سجده برای خداوند معنای ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ انسان با این عمل عملاً شرک را کنار می‌گذارد، پیشانی بر خاک می‌گذارد و اعلام می‌کند که تنها در برابر خدای یگانه سر فرود می‌آورد.

از این منظر، سجده نه‌تنها یک عمل عبادی، بلکه جلوه‌ای عملی از توحید است؛ عملی که روح یکتاپرستی را در وجود انسان و جامعه تقویت می‌کند.

دعوت قرآن به تفکر و رسیدن به حقیقت
خداوند در این سوره‌ها و آیات دیگر قرآن، انسان را به اندیشیدن و تدبر در نشانه‌های الهی و آفریده‌های او دعوت می‌کند. هدف آن است که انسان با نگاهی واقعی و به دور از تعصب و تقلید کورکورانه، جهان را بررسی کند و در جست‌وجوی حقیقت باشد.

اگر انسان با چنین نگاهی به جهان بنگرد، درمی‌یابد که خالق هستی و پروردگار آن یکی است. در نتیجه، دل و روی خود را تنها متوجه او می‌کند، فقط او را می‌پرستد و تنها از او یاری می‌طلبد.

ماجرای سجده مشرکان هنگام تلاوت سوره نجم
در تاریخ نقل شده است که هنگامی که پیامبر اسلام(صلی‌الله‌علیه‌وآله) سوره نجم را تلاوت می‌کردند، آیات این سوره چنان در دل شنوندگان اثر گذاشت که وقتی پیامبر(ص) به آیه سجده رسیدند، همه حاضران، چه مؤمنان و چه مشرکان، به سجده افتادند.

در این میان، تنها «ولید بن مغیره» نتوانست خم شود؛ از این رو مشتی خاک برداشت و پیشانی خود را روی آن گذاشت.[4]

این ماجرا نشان می‌دهد که آیات قرآن حتی در فضای سنگین شرک نیز می‌توانستند چنان تأثیری بر دل انسان‌ها بگذارند که آنان را به خضوع وادار کنند.

سجده؛ مبارزه با تکبر درونی
یکی از حکمت‌های مهم سجده در برابر خداوند، از بین بردن تکبر از وجود انسان است. کسی که در برابر پروردگار سجده می‌کند و شریف‌ترین بخش بدن خود، یعنی پیشانی را بر خاک می‌گذارد، در حقیقت بالاترین مرتبه تواضع و اخلاص را به نمایش می‌گذارد.

چنین انسانی آمادگی بیشتری دارد که فرمان خداوند را بپذیرد و در برابر دستورات الهی چون‌وچرا نکند. در مقابل، تکبر می‌تواند انسان را به نافرمانی از خداوند بکشاند.

نمونه روشن این حقیقت، داستان شیطان است. هنگامی که خداوند فرمان سجده بر آدم(علیه‌السلام) را صادر کرد، شیطان به دلیل تکبر از اجرای فرمان الهی سر باز زد. همین سرکشی سبب شد از درگاه خداوند رانده شود و مستحق عذاب الهی گردد.

در مقابل، فرشتگان فرمان خداوند را اطاعت کردند و همچنان در جایگاه قرب الهی باقی ماندند.

این حقیقت، اختصاصی به داستان آدم و شیطان ندارد؛ بلکه یک سنت همیشگی است که تا قیامت ادامه خواهد داشت: کسانی که در برابر فرمان خداوند سرکشی می‌کنند، در معرض قهر و عذاب الهی قرار می‌گیرند و آنان که فرمان او را می‌پذیرند و در برابرش خضوع می‌کنند، مشمول رحمت بی‌پایان الهی خواهند شد و رضایت خداوند را به دست خواهند آورد.

بنابراین، سجده در آیات عزائم، افزون بر آنکه یک فرمان عبادی و الهی است، انسان را به توحید، خضوع، اخلاص و دوری از تکبر دعوت می‌کند؛ سجده‌ای که در ظاهر، فرود آوردن پیشانی بر خاک است، اما در باطن می‌تواند نشانه اوج بندگی و تسلیم در برابر پروردگار باشد.

پی‌نوشت‌ها

[1]. صدوق، خصال، ترجمه آیت‌الله کمره‌ای، تهران، انتشارات کتابچی، چاپ چهارم، ۱۳۷۶ قمری، ج۱، ص۲۳۱.

[2]. مؤمنون/۱۴.

[3]. غافر/۵۷.

[4]. مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، انتشارات دارالکتب الاسلامیه، چاپ نهم، ۱۳۷۱، ج۲۲، ص۵۷۶.