ما هر روز بر سر سفره‌ای می‌نشینیم که صاحبش فقط نان و آب به ما نداده، بلکه نفس، عقل، توان، سلامتی و تمام داشته‌های زندگی‌مان را بخشیده است؛ اما آیا تا به حال از خود پرسیده‌ایم با این همه نعمت چه می‌کنیم؟ قرآن کریم با یک هشدار تکان‌دهنده، از «گام‌های شیطان» سخن می‌گوید؛ گام‌هایی که ممکن است از یک نگاه ساده، یک توجیه کوچک یا یک لحظه غفلت آغاز شوند و انسان را آرام‌آرام از سفره خدا دور کنند.
آیات پایانی سوره مرسلات، از آفرینش انسان از «ماءٍ مَهین» آغاز می‌شود و با یادآوری قدرت خداوند در آفرینش، نظام زمین و برپایی «یوم‌الفصل» به سرنوشت تکذیب‌کنندگان می‌رسد؛ آیاتی که با تکرار هشدار «وَیلٌ یَومَئِذٍ لِلمُکَذِّبین» تصویری هولناک از روزی ارائه می‌دهد که دیگر نه فرصتی برای سخن گفتن و عذر آوردن باقی است و نه راهی برای گریز از نتیجه اعمال.
برابری زن و مرد در قرآن دقیقاً به چه معناست؟ از کرامت انسانی و پاداش اعمال نیک تا علم‌آموزی و رسیدن به تقوا، آیات قرآن از وجوه مشترکی سخن می‌گویند که زن و مرد را در مسیر رشد و کمال انسانی در کنار یکدیگر قرار می‌دهد.
صله رحم فقط یک توصیه اخلاقی برای حفظ ارتباط با خویشاوندان نیست؛ در روایات اسلامی برای این عمل آثاری مانند افزایش رزق، دور شدن مرگ بد و طولانی شدن عمر بیان شده است. در روایتی از امام صادق(ع) درباره راه چاره مرگ پرسیدند، فرمودند: «صله رحم، چاره مرگ است.»
خانواده فقط محل زندگی مشترک نیست؛ در نگاه قرآن و آموزه‌های دینی، نخستین سنگر شکل‌گیری آرامش، محبت و تمدن است. در این میان، زن نه کارگزار خانه و نه عنصری حاشیه‌ای، بلکه «هوای تنفس خانواده» و یکی از ارکان اصلی حیات آن معرفی شده است؛ نگاهی که در کنار تأکید بر محبت و کرامت زن، قوامیت مرد را نیز مسئولیت، حمایت و پشتیبانی می‌داند، نه سلطه‌جویی.
آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به شیوه بیان معارف در قرآن کریم می‌گوید: خداوند مطالب عمیق قرآن را تنها در قالب مفاهیم دشوار بیان نکرده، بلکه همان معارف را در آیات و سوره‌های دیگر با استفاده از مَثل، تشبیه، تمثیل و داستان به گونه‌ای مطرح کرده است که برای افراد عادی و حتی نوجوانان نیز قابل فهم باشد. به گفته وی، قرآن از یک سو معارفی دارد که درک آن نیازمند سال‌ها دانش و تأمل است و از سوی دیگر، هیچ حقیقتی را چنان دور از دسترس بیان نکرده که انسان‌های ساده از فهم آن محروم باشند.
قرآن کریم در آیه ۸۳ سوره قصص، سرای آخرت را برای کسانی قرار می‌دهد که در زمین به دنبال برتری و فساد نیستند؛ اما این آیه تنها از رفتار ظاهری سخن نمی‌گوید، بلکه از «خواستنِ علوّ» نیز پرده برمی‌دارد. علامه طباطبایی(ره) در تفسیر این آیه، «علوّ در زمین» را استیلا و استکبار دانسته و ریاست‌طلبی و حتی برتری‌جویی مالی را از جلوه‌های آن معرفی می‌کند؛ هشداری درباره میل به قدرت و برتری که می‌تواند مسیر سعادت انسان را تحت تأثیر قرار دهد.
تلاش و توکل در نگاه اسلامی در مقابل یکدیگر قرار ندارند، بلکه مکمل هم هستند؛ انسان باید تمام توان خود را برای رسیدن به هدف به کار گیرد و وظیفه خود را انجام دهد، اما نتیجه نهایی را به حکمت و اراده خداوند واگذار کند.
اگر عالم همیشه وجود داشته است، پس «حدوث» آن به چه معناست؟ پرسشی که قرن‌هاست در فلسفه و کلام اسلامی محل بحث است و یک سوی آن، روایاتی قرار دارند که از «پدید آمدن» و «آغاز آفرینش» سخن می‌گویند و سوی دیگر، دیدگاه فلاسفه‌ای مانند ابن‌سینا و ملاصدرا که میان «ازلیت زمانی» و «وابستگی وجودی» جهان به خداوند جمع می‌کنند؛ اختلافی که نشان می‌دهد مسئله فقط بر سر یک واژه نیست، بلکه به این پرسش بنیادین بازمی‌گردد که آیا عالم واقعاً آغاز داشته یا از نظر زمانی ازلی و بی‌آغاز است؟
اگر قرار باشد قرآن از میان تمام معیارهایی که انسان‌ها برای زیبایی و شایستگی می‌شناسند، تصویری از «دختر شایسته» ارائه دهد، پاسخ شاید آن چیزی نباشد که در نگاه اول انتظار داریم. در نگاه قرآن، شایستگی تنها به چهره و ظاهر خلاصه نمی‌شود؛ بلکه مجموعه‌ای از ایمان، پاکدامنی، تقوا، صداقت، حیا، چشم‌پاکی و ارتباط با خداست؛ ۱۰ ویژگی که تصویری متفاوت از زیبایی واقعی ترسیم می‌کند و نشان می‌دهد چه چیزی می‌تواند یک زن را در نگاه وحی شایسته و ارزشمند کند.
مهریه در نگاه نخست ممکن است برای برخی تداعی‌کننده یک معامله مالی در ازدواج باشد؛ اما آیا واقعاً می‌توان آن را «قیمت زن» دانست؟ بررسی آموزه‌های قرآن و احکام اسلامی نشان می‌دهد مهریه نه بهای زن و نه هزینه دستیابی به او، بلکه حقی مالی است که در چارچوب پیمان ازدواج برای زن به رسمیت شناخته شده است؛ حقی که مالکیت آن به خود زن تعلق دارد و تعیین میزان آن نیز به معنای ارزش‌گذاری بر شخصیت و جایگاه او نیست.
آیا قرآن واقعاً دستور به خواندن «نماز» داده است یا واژه «صلاة» در تمام آیات فقط به معنای دعاست؟ این شبهه با استناد به آیاتی مانند «یُصَلّونَ عَلَى النَّبِی» مطرح می‌شود؛ اما وقتی به آیاتی درباره وضو، تیمم، رکوع، سجده، نماز خوف، نماز جمعه و اوقات مشخص صلاة نگاه کنیم، پرسش‌های مهمی پیش می‌آید: اگر صلاة فقط دعاست، چرا باید برای آن وضو گرفت، آن را در وقت معین انجام داد، در سفر کوتاهش کرد و حتی در میدان جنگ با رکوع و سجده به جا آورد؟ در این مطلب، معنای «صلاة» در قرآن را از منظر لغت، سیاق آیات و روایات بررسی می‌کنیم و به این شبهه پاسخ می‌دهیم.
در شرایطی که فشارهای اقتصادی، تحریم‌ها و مشکلات اجتماعی گاه جامعه و مسئولان را با احساس بن‌بست مواجه می‌کند، قرآن کریم راهی متفاوت برای گشایش پیش روی انسان می‌گذارد؛ راهی که از ایمان و تقوا آغاز می‌شود و بر اساس آیه ۹۶ سوره اعراف، می‌تواند زمینه‌ساز گشایش برکات آسمان و زمین شود.
امام علی(ع) فقر را تنها یک مشکل اقتصادی نمی‌دانست و نسبت به پیامدهای آن بر دین، عقل و روابط اجتماعی هشدار می‌داد. امیرالمؤمنین(ع) در سخنان خود، ثروتمندان را در برابر وضعیت نیازمندان مسئول می‌دانست و تأکید می‌کرد که در اموال آنان حقی برای فقرا وجود دارد؛ نگاهی که حمایت از محرومان را بخشی از عدالت اجتماعی و مسئولیت جامعه می‌داند.
گاهی در زندگی به جایی می‌رسیم که نه پول و قدرت کاری از پیش می‌برند و نه دوستان و نزدیکان می‌توانند گرهی باز کنند؛ درست در همین لحظه است که انسان به دنبال مطمئن‌ترین پناه می‌گردد. قرآن یک جمله کوتاه اما عمیق برای چنین لحظاتی دارد: «حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ»؛ جمله‌ای که از توکل حضرت ابراهیم(ع) تا ماجرای حضرت موسی(ع)، معنای اعتماد به خدا در اوج بحران را به تصویر می‌کشد.
در روزگاری که شتاب زندگی، انباشت اطلاعات و گسترش فناوری نتوانسته عطش انسان معاصر برای آرامش و معنا را فروبنشاند، بازار معنویت‌های نوظهور و عرفان‌های ساختگی بیش از گذشته رونق گرفته است؛ در چنین شرایطی، بازخوانی نسبت انسان با قرآن و عترت و تبیین معنویت اصیل اسلامی می‌تواند راهی برای عبور از بحران معنا و بازگشت به آرامش فطری باشد.
روزی حلال فقط تأمین‌کننده نیازهای زندگی نیست؛ در آموزه‌های دینی، لقمه‌ای که وارد خانه می‌شود می‌تواند با اخلاق، آرامش و حتی حال معنوی اعضای خانواده پیوند داشته باشد. پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع) بارها بر پرهیز از درآمد حرام و شبهه‌ناک تأکید کرده‌اند و در روایات، کسب حلال در کنار خوش‌رفتاری با خانواده و یاد خدا قرار گرفته است؛ اما چرا نوع درآمد تا این اندازه بر روح و رفتار انسان اثر می‌گذارد؟
چرا یک تذکر کوتاه می‌تواند دل برخی را بیدار کند، اما روشن‌ترین استدلال‌ها هم در دل بعضی دیگر اثر نمی‌گذارد؟ قرآن از این تفاوت با تعبیر «شرح صدر» و «ضیق صدر» یاد می‌کند و روایات، گناه، دنیاپرستی، لجاجت و دوری از یاد خدا را از عوامل سختی و قساوت قلب می‌دانند.
یک آیه از «۲۴ ماه» و آیه‌ای دیگر از «۳۰ ماه» سخن می‌گوید؛ آیا این دو عدد با هم تناقض دارند؟ پاسخ به این شبهه قرآنی، در عبارتی است که معمولاً هنگام طرح این اشکال نادیده گرفته می‌شود.
اختلاف همیشه بد نیست؛ اما مخالفت می‌تواند دین و جامعه را به تفرقه بکشاند. آیت‌الله جوادی آملی با تفکیک این دو مفهوم، از راهی سخن می‌گوید که وحدت اسلامی از آن می‌گذرد: شناخت دین، شناخت علی(ع) و شناخت خود.
آب آن‌قدر در زندگی روزمره ما حضور دارد که گاهی ارزش واقعی‌اش را فراموش می‌کنیم؛ اما قرآن با یک پرسش تکان‌دهنده هشدار می‌دهد: اگر روزی آب به اعماق زمین فرو برود، چه کسی می‌تواند آن را دوباره به ما بازگرداند؟ امروز اسراف، آلودگی، کاهش بارندگی و تغییرات اقلیمی این پرسش را بیش از همیشه جدی کرده‌اند.
وقتی انسان در یک دوراهی می‌ماند، استخاره می‌تواند راهی برای طلب خیر باشد؛ اما آیت‌الله بهجت درباره حدود اتکا به استخاره و اتفاقات شگفت‌انگیزی که در این زمینه رخ داده، نکات قابل‌تأملی نقل کرده است.
اسلام تنها به حمایت از افراد دارای معلولیت توصیه نکرده، بلکه درباره رفتارهایی مانند آزار، تجسس، غیبت، بی‌احترامی و تبعیض نیز هشدارهای صریحی دارد. آموزه‌های قرآن و اهل‌بیت(ع) بر حفظ کرامت، آبرو و شأن انسانی معلولان تأکید می‌کند.
اسحاق کِندی، فیلسوف نامدار عراق، پس از مطالعه قرآن به این برداشت رسید که میان برخی آیات تعارض وجود دارد و حتی نگارش کتابی در این‌باره را آغاز کرد؛ اما یک پرسش کوتاه که به توصیه امام حسن عسکری(ع) از سوی شاگردش مطرح شد، او را به تأملی دوباره واداشت؛ تأملی که سرانجام به سوزاندن تمام نوشته‌هایش انجامید.
دین فقط مجموعه‌ای از احکام و دستورها برای محدود کردن انسان نیست؛ در پس این آموزه‌ها حقیقتی قرار دارد که هدف آن تعالی انسان و رسیدن به معرفت و عشق الهی است. در گفت‌وگو با حجت‌الاسلام محمدمهدی کمالی، مفهوم «سواد گوهر دین» و چرایی فاصله گرفتن بخشی از جامعه از حقیقت آموزه‌های دینی بررسی شده است.
گاهی راه عبور از پیچیده‌ترین بحران‌ها، در ساده‌ترین عادت‌های روزمره پنهان شده است؛ قرآن دو ابزار قدرتمند را برای روزهای سخت معرفی می‌کند: صبر و نماز.
«اُمّی بودن» پیامبر اکرم(ص) چگونه با مدیریت کاروان تجاری حضرت خدیجه(س) سازگار است؟ این پرسش از دیرباز مطرح بوده، اما بررسی معنای دقیق واژه «اُمّی» و تفاوت میان «نخواندن و ننوشتن» با «ناتوانی از خواندن و نوشتن»، پاسخ تازه‌ای به این شبهه می‌دهد؛ به‌ویژه آنکه اعتماد حضرت خدیجه(س) به پیامبر(ص) بر پایه امانتداری، درایت و شایستگی ایشان شکل گرفته بود.
آیت‌الله جوادی آملی با استناد به روایتی از امام صادق(ع)، یکی از پایه‌های رشد فرهنگی جامعه را پرهیز از اظهارنظر و داوری بدون علم و تحقیق دانستند و تأکید کردند که انسان نباید مطلبی را بدون آگاهی تصدیق یا تکذیب کند.
غرفه آستان مقدس علوی در بیست‌وهفتمین نمایشگاه بین‌المللی کتاب بغداد، با نمایش نسخه‌ای از قرآن کریم منسوب به خط امیرالمؤمنین حضرت علی(ع)، مورد توجه بازدیدکنندگان قرار گرفت.
چرا بعضی‌ها از بخشیدن نمی‌ترسند و با وجود انفاق، زندگی‌شان روزبه‌روز پربرکت‌تر می‌شود؟ پاسخ را باید در تقابل دو وعده جست‌وجو کرد؛ وعده‌ای که از فقر می‌ترساند و وعده‌ای که مغفرت و فضل الهی را نوید می‌دهد.