راز شگفت‌انگیز مغز؛ چگونه میلیون‌ها خاطره را در یک لحظه پیدا می‌کنیم؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، «مغز» را می‌توان مهم‌ترین و دقیق‌ترین دستگاه بدن انسان دانست؛ عضوی که وظیفه فرماندهی قوای بدن، تنظیم فعالیت‌های مختلف اندام‌ها و نگهداری بخش عظیمی از خاطرات و اطلاعات انسان را بر عهده دارد. گاهی وارد شدن ضربه‌ای به بخش کوچکی از مغز می‌تواند اطلاعاتی را که در طول سال‌ها در ذهن انسان ثبت شده، از دسترس او خارج کند.

اگر قرار بود تمام اطلاعاتی را که در حافظه خود نگهداری می‌کنیم، روی کاغذ یا نوار ثبت کنیم، حجم بسیار زیادی از اوراق و نوارها به وجود می‌آمد؛ به گونه‌ای که برای نگهداری و پیدا کردن یک تصویر یا نوار مشخص از میان این حجم عظیم اطلاعات، به تعداد زیادی مأمور و بایگان نیاز داشتیم. با این حال، حافظه انسان چنین فرایند پیچیده‌ای را در کوتاه‌ترین زمان و با سادگی شگفت‌انگیزی انجام می‌دهد.

بنابر روایت ابنا، خوشبختانه پیشرفت علوم طبیعی و کشف روزافزون اسرار و شگفتی‌های جهان آفرینش، همچنین شناخت دقیق‌تر ساختمان بدن انسان، حیوان و گیاه، ساختار حیرت‌انگیز یک سلول و اتم و نظم شگفت‌آور عالم ستارگان، راه‌های تازه‌ای برای خداشناسی پیش روی انسان گشوده است. به جرأت می‌توان گفت کتاب‌های علوم طبیعی، در حقیقت می‌توانند کتاب‌هایی برای شناخت خدا و توحید باشند؛ چراکه این علوم با کنار زدن پرده از نظام دقیق موجودات جهان، عظمت علم و قدرت آفریدگار را آشکار می‌کنند.

درون جمجمه انسان ماده‌ای خاکستری‌رنگ قرار دارد که آن را «مغز» می‌نامیم. مغز مهم‌ترین و پیچیده‌ترین دستگاه بدن است و کنترل و فرماندهی قوای مختلف بدن و تنظیم فعالیت دستگاه‌های گوناگون جسمانی را بر عهده دارد.

برای آنکه اهمیت این مرکز حیاتی را بهتر درک کنیم، نقل یک گزارش خالی از لطف نیست. در روزنامه‌ها درباره جوان دانشجویی از شیراز نوشته بودند که در خوزستان بر اثر یک حادثه رانندگی دچار ضربه مغزی شده بود. اگرچه پس از حادثه، ظاهراً آسیب جدی در اعضای بدن او دیده نمی‌شد و اندام‌هایش سالم بودند، اما اتفاق عجیبی رخ داده بود؛ او تمام گذشته زندگی خود را فراموش کرده بود.

این جوان همچنان می‌توانست فکر کند، مطالب را بفهمد و به امور مختلف واکنش نشان دهد، اما وقتی پدر یا مادرش را می‌دید، آنها را نمی‌شناخت. حتی زمانی که به او می‌گفتند فردی که روبه‌رویش قرار دارد مادر اوست، با تعجب نگاه می‌کرد. خانواده او را به خانه اصلی‌شان در شیراز بردند و حتی کارهای دستی‌ای را که خودش ساخته و روی دیوار اتاق نصب کرده بود، به او نشان دادند؛ اما او با شگفتی می‌گفت این نخستین بار است که چنین چیزهایی را می‌بیند.

بررسی‌ها نشان داد که بر اثر ضربه مغزی، بخشی از سلول‌هایی که در واقع نقش ارتباط میان فکر و مخزن حافظه او را داشتند، از کار افتاده‌اند. این وضعیت را می‌توان به پریدن فیوز برق تشبیه کرد؛ همان‌طور که با قطع شدن فیوز، جریان برق متوقف و محیط تاریک می‌شود، در این مورد نیز بخشی از ارتباط با خاطرات گذشته قطع شده و آنها در تاریکی فراموشی قرار گرفته بودند.

شاید ناحیه آسیب‌دیده در این حادثه تنها به اندازه سر یک سنجاق بوده باشد، اما همین بخش کوچک توانسته بود تأثیری بسیار گسترده بر زندگی فرد بگذارد. این موضوع به‌خوبی نشان می‌دهد که مغز انسان تا چه اندازه پیچیده، حساس و حیاتی است.

مغز و سلسله اعصاب چگونه عمل می‌کنند؟

مغز و سلسله اعصاب را می‌توان از نظر عملکرد به دو بخش اصلی تقسیم کرد:

۱- سلسله اعصاب ارادی:
این بخش مسئول کنترل حرکات اختیاری بدن است؛ فعالیت‌هایی مانند راه رفتن، نگاه کردن، صحبت کردن و دیگر حرکاتی که با اراده انسان انجام می‌شوند، از این بخش سرچشمه می‌گیرند.

۲- اعصاب غیرارادی:
این قسمت وظیفه کنترل و هدایت فعالیت‌هایی مانند کار قلب، معده و دیگر دستگاه‌هایی را بر عهده دارد که بسیاری از فعالیت‌های آنها بدون اراده مستقیم انسان انجام می‌شود. از کار افتادن حتی بخش کوچکی از این قسمت از مغز می‌تواند موجب اختلال جدی در عملکرد قلب یا سایر دستگاه‌های حیاتی بدن شود.

«مخ» نیز مرکز هوش، اراده، شعور و حافظه به شمار می‌رود و یکی از حساس‌ترین قسمت‌های مغز است. بسیاری از واکنش‌های روحی و عاطفی انسان مانند خشم، ترس و حالات مشابه نیز با فعالیت این بخش ارتباط دارند.

اگر مخ جانوری برداشته شود، در حالی که سایر اعصاب آن سالم باقی بمانند، حیوان ممکن است همچنان زنده بماند، اما قدرت فهم و شعور خود را از دست خواهد داد. برای نمونه، در آزمایشی مخ کبوتری را برداشتند. این کبوتر مدتی زنده ماند، اما وقتی دانه را در برابرش می‌ریختند، توانایی تشخیص آن را نداشت و با وجود گرسنگی، غذا نمی‌خورد. همچنین اگر آن را به پرواز درمی‌آوردند، بدون هدف به پرواز ادامه می‌داد تا سرانجام به مانعی برخورد کرده و سقوط کند.

حافظه؛ بایگانی شگفت‌انگیز ذهن انسان

مرکز حافظه که تنها قسمت کوچکی از مغز را تشکیل می‌دهد، خاطرات سال‌های مختلف زندگی انسان را همراه با جزئیات فراوان در خود نگهداری می‌کند. هر فردی که در طول زندگی با ما ارتباط داشته، می‌تواند در این بایگانی ذهنی دارای پرونده‌ای باشد که ویژگی‌های مختلف او مانند اندازه، شکل، رنگ، نوع لباس، اخلاق و روحیاتش در آن ثبت شده است.

به محض اینکه دوباره با آن فرد روبه‌رو می‌شویم، ذهن ما در میان حجم گسترده این اطلاعات، پرونده مربوط به او را پیدا می‌کند و در زمانی بسیار کوتاه، اطلاعات مرتبط با او را مرور می‌کند. سپس براساس همین اطلاعات، واکنش مناسب را به ما نشان می‌دهد.

اگر فرد مقابل دوست ما باشد، ذهن می‌تواند ما را به احترام و رفتار دوستانه با او هدایت کند و اگر دشمن باشد، واکنش متفاوتی مانند ابراز تنفر یا احتیاط در برابر او شکل می‌گیرد. نکته شگفت‌انگیز این است که تمام این مراحل با چنان سرعتی انجام می‌شوند که تقریباً هیچ فاصله زمانی میان دیدن فرد و واکنش نشان دادن به او احساس نمی‌کنیم.

شگفتی عملکرد حافظه زمانی بیشتر آشکار می‌شود که تصور کنیم بخواهیم تمام اطلاعات ذخیره‌شده در ذهن خود را به شکل تصویر روی کاغذ یا به صورت صدا و فیلم روی نوار ثبت کنیم. در چنین حالتی، حجم عظیمی از کاغذها و نوارها تولید خواهد شد که احتمالاً برای نگهداری آنها به یک انبار بزرگ نیاز است.

از سوی دیگر، برای پیدا کردن تنها یک تصویر یا یک نوار مشخص از میان این حجم انبوه اطلاعات، به تعداد زیادی مأمور و بایگان نیاز خواهیم داشت؛ اما حافظه انسان بدون چنین تشکیلاتی و با سرعتی حیرت‌انگیز، اطلاعات مورد نیاز را از میان انبوه خاطرات پیدا و در اختیار ما قرار می‌دهد.

این شگفتی‌های مغز و حافظه تنها بخشی از نشانه‌های عظمت آفرینش است؛ نشانه‌هایی که انسان را به تأمل در قدرت و علم آفریدگار دعوت می‌کنند.

قرآن مجید می‌فرماید:

«وَ فِی أَنْفُسِکُمْ أَ فَلاتُبْصِرُونَ» (۱)

یعنی: «در وجود خود شما نشانه‌های بزرگی از قدرت و عظمت خدا است، آیا نمی‌بینید؟» (۲)

 پی‌نوشت:

(۱). سوره ذاریات، آیه ۲۱.

(۲). گردآوری از کتاب: پنجاه درس اصول عقائد برای جوانان*، آیت‌الله العظمی ناصر مکارم شیرازی، مدرسه الامام علی بن ابی‌طالب(ع)، قم، ۱۳۷۶ ه. ش، ص ۴۷.

منبع: پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی