به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، گسترش فضای مجازی و ابزارهای هوش مصنوعی، فرصت‌های تازه‌ای برای آموزش و ترویج قرآن فراهم کرده است؛ اما در کنار این فرصت‌ها، چالش‌هایی مانند انتشار محتوای غیرمعتبر، دشواری تشخیص منابع قابل اعتماد و هدایت ناخواسته کودکان و نوجوانان به سمت محتواهای نامناسب نیز وجود دارد.
بنابر روایت ایکنا، محمدمهدی آجیلیان، استاد دانشگاه و پژوهشگر مباحث دینی، در گفت‌وگویی با اشاره به این چالش‌ها، بر ضرورت نظارت خانواده‌ها، استفاده از واسطه‌های معتبر دینی و بررسی تخصصی محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی تأکید کرد.
چرا تعداد بازدید یک محتوای قرآنی، نشانه اعتبار آن نیست؟
آجیلیان با بیان اینکه فضای مجازی تا حد زیادی کاربرمحور است، اظهار کرد: میزان انتشار و دیده‌شدن یک محتوا لزوماً نشان‌دهنده اعتبار، کیفیت یا عمق آن نیست. گاهی ترفندهای رسانه‌ای و روش‌های افزایش بازدید باعث می‌شوند محتوایی بیش از مطالب علمی و معتبر مورد توجه قرار گیرد.
به گفته وی، این مسئله در تولیدات قرآنی و دینی نیز اهمیت دارد؛ زیرا ممکن است محتوایی که از سوی افراد فاقد دانش و تخصص کافی تولید شده است، به دلیل جذابیت ظاهری یا تبلیغات گسترده، مخاطبان بیشتری جذب کند.
این پژوهشگر دینی معتقد است نمی‌توان صرفاً به انتخاب طبیعی کاربران برای تشخیص محتوای معتبر اعتماد کرد. فعالان قرآنی نیز برای حفظ اعتبار آثار خود باید به منابع قابل استناد، دانش تخصصی و اصول صحیح تولید محتوا توجه داشته باشند.
نظارت والدین بر آموزش قرآن در فضای مجازی ضروری است
این استاد دانشگاه با اشاره به حضور کودکان و نوجوانان در محیط‌های مجازی گفت: خانواده‌ها ممکن است با هدف آموزش قرآن، فرزندان خود را وارد این فضا کنند؛ اما گاهی فناوری و جذابیت سایر محتواها بر فرایند آموزش غلبه می‌کند و کودک را به مسیرهای دیگری می‌کشاند.
وی نخستین راهکار کاهش این آسیب‌ها را نظارت و همراهی والدین دانست و افزود: خانواده‌ها باید بدانند فرزندانشان در چه محیطی حضور دارند، چه محتوایی دریافت می‌کنند و از چه ابزارهایی استفاده می‌کنند. البته نظارت نباید صرفاً به محدودکردن دسترسی خلاصه شود، بلکه باید با گفت‌وگو، آموزش و همراهی مستمر همراه باشد.
آجیلیان همچنین استفاده از واسطه‌های مطمئن و متخصص را راهکاری مؤثر برای دسترسی نوجوانان به محتوای مناسب دانست و گفت: مسجد، کارشناس دینی، مربی قرآن، قاری معتبر، خانواده و گروه‌های کوچک قرآنی می‌توانند در انتخاب محتوای صحیح به نوجوانان کمک کنند.
خانواده و مسجد؛ حلقه‌های اعتماد برای ترویج محتوای قرآنی
به اعتقاد این پژوهشگر، نوجوان نباید بدون راهنما در معرض انبوهی از اطلاعات و محتواهای فضای مجازی قرار گیرد. در مقابل، می‌توان از ظرفیت خانواده و نهادهای اجتماعی قابل اعتماد برای هدایت او استفاده کرد.
والدین می‌توانند محتوای مناسب را شناسایی و پس از بررسی در اختیار فرزندان خود قرار دهند. همچنین تشکیل گروه‌های خانوادگی یا دوستانه با محوریت قرآن، فرصتی برای اشتراک‌گذاری مطالب معتبر و مفید فراهم می‌کند.
آجیلیان تأکید کرد که مسئولیت مدیریت آسیب‌های فضای مجازی نباید تنها بر عهده نهادهای نظارتی بالادستی باشد؛ زیرا این نهادها امکان کنترل مستقیم و کامل تمام محتوای منتشرشده را ندارند. به همین دلیل، اقدامات مؤثر باید از ساختارهای کوچک‌تر مانند خانواده، مسجد، هیئت و گروه‌های دوستانه آغاز شود.
آیا پاسخ‌های هوش مصنوعی درباره قرآن قابل اعتماد است؟
یکی از موضوعات مهم در ترویج قرآن، استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی برای آموزش، پژوهش و تولید محتواست. آجیلیان در این‌باره معتقد است هوش مصنوعی ظرفیت‌های قابل توجهی دارد، اما نباید آن را مرجع قطعی شناخت و تفسیر معارف دینی دانست.
هوش مصنوعی می‌تواند در زمینه‌هایی مانند جست‌وجوی منابع، ترجمه اولیه، دسته‌بندی محتوا، پاسخ‌گویی مقدماتی، تولید ایده و دسترسی سریع‌تر به اطلاعات مفید باشد؛ اما اعتبار پاسخ‌های آن به منابع آموزشی و شیوه تولید پاسخ بستگی دارد.
این پژوهشگر دینی هشدار داد که روان و قانع‌کننده بودن یک پاسخ هوش مصنوعی، لزوماً به معنای صحت علمی آن نیست. ممکن است پاسخی از نظر نگارشی دقیق و قابل قبول به نظر برسد، اما از نظر تفسیری، تاریخی یا علمی اشکال داشته باشد.
محتوای قرآنی تولیدشده با هوش مصنوعی باید اعتبارسنجی شود
آجیلیان با تأکید بر ضرورت نظارت تخصصی بر محتوای دینی تولیدشده با هوش مصنوعی گفت: هر محتوایی که با کمک این فناوری در حوزه قرآن و معارف دینی تولید می‌شود، باید توسط متخصصان آشنا با قرآن، تفسیر، حدیث و زبان عربی بررسی شود.
به گفته وی، هوش مصنوعی می‌تواند دستیار مناسبی برای پژوهشگران و فعالان قرآنی باشد، اما جایگزین کارشناس، پژوهشگر و اعتبارسنجی علمی نمی‌شود.
این استاد دانشگاه در پایان خاطرنشان کرد: هوش مصنوعی در سطح استفاده عمومی معمولاً بر داده‌های موجود و اطلاعات منتشرشده در وب‌سایت‌ها تکیه دارد و نباید انتظار داشت که در همه موضوعات تخصصی، پاسخ‌هایی دقیق و قابل استناد ارائه کند.
آنچه در استفاده از هوش مصنوعی برای ترویج قرآن اهمیت دارد، بهره‌گیری هوشمندانه از قابلیت‌های این فناوری در کنار نظارت علمی و تخصصی است؛ رویکردی که می‌تواند از فرصت‌های فضای مجازی برای آموزش صحیح معارف قرآنی استفاده کند، بدون آنکه اعتبار علمی و دینی محتوا قربانی سرعت تولید و انتشار شود.