سفره افطار، بستری برای جامعه‌پذیری دینی فرزندان/ چگونه با کودکمان از روزه بگوییم؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حجت‌الاسلام طاهرقلیزاده کارشناس تربیتی و خانواده در گفت‌و‌گویی درباره اینکه «روزه» چگونه می‌تواند اراده انسان را بازسازی کند، بیان داشت: برای پاسخ به این پرسش، ابتدا باید به استناد آیه شریفه «کُتِبَ عَلَیْکُمُ الصِّیَامُ کَمَا کُتِبَ عَلَى الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ» دانست که روزه تنها به مسلمانان اختصاص ندارد و در امت‌های پیشین نیز وجود داشته است. این نکته نشان می‌دهد که روزه یک نیاز انسانی است.

بنابر روایت آنا، وی افزود: این در حالی است که انسان در مسیر زندگی به تمرینی نیاز دارد که او را از حالت عادت‌های روزمره خارج کند و دوباره متوجه انتخاب‌هایش سازد. زیرا بخش زیادی از رفتار‌های ما از روی عادت انجام می‌شود.

فاصله میان «میل» و «عمل»؛ خاستگاه اصلی اراده

حجت‌الاسلام قلیزاده ابراز داشت: گاهی بدون اینکه واقعاً گرسنه باشیم چیزی می‌خوریم، یا فقط از روی تکرار دست به کاری می‌زنیم. روزه این روند عادی را متوقف می‌کند. وقتی فرد در زمانی مشخص از خوردن و آشامیدن خودداری می‌کند، در واقع تمرین می‌کند که میان «میل» و «عمل» فاصله بیندازد. همین فاصله کوتاه، نقطه شکل‌گیری اراده است.

وی ادامه داد: «اراده» یک مفهوم انتزاعی نیست؛ بلکه در همین تصمیم‌های کوچک روزانه ساخته می‌شود. فرد روزه‌دار چندین بار در طول روز با میل طبیعی روبه‌رو می‌شود و هر بار آگاهانه انتخاب می‌کند که صبر کند.

 این کارشناس دینی اظهار داشت: این تکرار روزانه باعث می‌شود توان «نه گفتن» در او تقویت شود و این خود ابزاری معنوی است که می‌تواند به بازسازی اراده کمک کند؛ زیرا انسان را از رفتار‌های خودکار جدا می‌کند و به او فرصت انتخاب دوباره می‌دهد.

مهارت «مکث»؛ ابزاری برای کنترل خشم و زبان

وی با اشاره به نسبت میان روزه‌داری و کنترل خشم، شهوت و زبان گفت: «روزه» فقط مربوط به خوردن و آشامیدن نیست. اگر قرار بود تأثیر آن در همین حد بماند، نقش تربیتی آن بسیار محدود می‌شد. یکی از آثار مهم روزه این است که میان تحریک بیرونی و واکنش انسان فاصله ایجاد می‌کند.

حجت‌الاسلام قلیزاده تصریح کرد: در شرایط عادی، وقتی کسی انسان را ناراحت می‌کند، ممکن است همان لحظه پاسخ تندی دهد. یا وقتی با یک صحنه تحریک‌کننده روبه‌رو می‌شود، به سرعت درگیر آن شود. اما روزه به ما یاد می‌دهد که لازم نیست به هر احساسی پاسخ فوری بدهیم.
وی افزود: فرد روزه‌دار که از طبیعی‌ترین نیاز‌های جسمی خود مانند خوردن و آشامیدن دست کشیده بیش از گذشته توانایی مراقبت از خود را خواهد داشت، چون می‌داند معنای روزه تنها در گرسنگی خلاصه نمی‌شود.

این کارشناس خانواده خاطرنشان کرد: از سویی دیگر، سبک زندگی در ماه رمضان تغییر می‌کند. برنامه خواب و بیداری، نوع تغذیه و حتی فضای عمومی جامعه، حال و هوای متفاوتی پیدا می‌کند. این تغییر، میزان مواجهه با برخی محرک‌های تنش‌زا یا تحریک‌کننده را کاهش می‌دهد. وقتی محرک کمتر باشد، کنترل هم آسان‌تر می‌شود.

وی ادامه داد: در مورد زبان نیز همین اصل برقرار است. روزه فرصتی برای دقت بیشتر در سخن گفتن است. بسیاری از اختلاف‌ها و آسیب‌های روابط، از کلمات نسنجیده آغاز می‌شود. اگر فرد در این ماه تمرین کند که پیش از سخن گفتن کمی مکث کند، این مهارت به تدریج در او تثبیت می‌شود.

حجت‌الاسلام قلیزاده بیان داشت: بنابراین روزه می‌تواند به تنظیم خشم، مدیریت تمایلات و مراقبت از زبان کمک کند، زیرا انسان را به خودآگاهی بیشتری می‌رساند.

رمضان؛ کارگاهی برای تثبیت رفتار‌های سازنده

وی با تأکید بر اینکه ماه مبارک رمضان یک کارگاه سالانه خودساز است، گفت: در قرآن آمده است: «قَدْ أَفْلَحَ مَن زَکَّاهَا»؛ رستگار کسی است که نفس خود را کنترل و اصلاح کند و به رشد برساند. این رشد، یک تصمیم لحظه‌ای نیست؛ به تمرین و استمرار نیاز دارد. رمضان از این جهت ساختاری منظم و هدفمند دارد.

این کارشناس تربیتی ابراز داشت: این ماه یک بازه زمانی مشخص است که در آن رفتار‌های روزانه تغییر می‌کند. فرد طول ۳۰ روز، برنامه غذایی، زمان‌بندی خواب و حتی نوع ارتباط خود را بازنگری می‌کند. در علم رفتار گفته می‌شود که تکرار منظم یک رفتار در یک دوره زمانی مشخص، زمینه تثبیت آن را فراهم می‌کند. رمضان دقیقاً چنین فرصتی ایجاد می‌کند.

وی افزود: از سویی دیگر، فضای عمومی جامعه نیز با این ماه همراه است. مساجد فعال‌تر می‌شوند، برنامه‌های معنوی افزایش می‌یابد و گفت‌و‌گو درباره اصلاح رفتار بیشتر می‌شود. این همراهی اجتماعی، انگیزه فرد را تقویت می‌کند و بی‌شک وقتی محیط همسو باشد، تغییر آسان‌تر اتفاق می‌افتد.

حجت‌الاسلام قلیزاده اظهار داشت: به همین دلیل می‌توان ماه رمضان را فرصتی سالانه برای بازبینی زندگی دانست؛ فرصتی برای این‌که انسان ببیند در چه زمینه‌هایی نیاز به اصلاح دارد و چگونه می‌تواند گام‌های عملی بردارد.

نقش الگویی خانواده در انتقال مفاهیم تربیتی

وی درباره نقش خانواده در نهادینه‌سازی فرهنگ روزه در کودکان ادامه داد: قرآن مسئولیت خاصی از تربیت را متوجه خانواده می‌داند و تذکر می‌فرماید: «قُوا أَنفُسَکُمْ وَأَهْلِیکُمْ نَارًا». باید دانست که والدین تنها مسئول تأمین نیاز‌های مادی فرزندان نیستند، بلکه باید در شکل‌گیری شخصیت اخلاقی و دینی آنان نیز نقش فعال داشته باشند.

این کارشناس دینی تصریح کرد: «تربیت» تنها با دستور و تأکید شکل نمی‌گیرد. کودک پیش از آنکه به سخن توجه کند، رفتار والدین را می‌بیند. اگر فضای خانه در ماه رمضان پر از تنش، خستگی و گلایه باشد، همان تصویر در ذهن کودک باقی می‌ماند. اما اگر این ماه با همکاری، آرامش و صمیمیت همراه شود، تجربه‌ای مثبت برای او ساخته می‌شود.

وی گفت: مشارکت دادن کودک در آماده‌سازی سفره افطار، بیدار کردن او برای سحری به شکل مهربانانه و تشویق روزه‌های تمرینی، می‌تواند احساس تعلق ایجاد کند. وقتی کودک احساس کند بخشی از یک تجربه جمعی ارزشمند است، این تجربه درونی می‌شود. فرهنگ روزه در چنین فضایی با خاطره‌ای خوش و ماندگار منتقل می‌شود.

اصلاح عادت‌های نادرست با توقف چرخه‌های رفتاری

حجت‌الاسلام قلیزاده درباره نقش ماه رمضان برای اصلاح عادت‌های نادرست بیان داشت: هر عادت از سه بخش تشکیل می‌شود: یک موقعیت آغازگر، یک رفتار تکراری و یک نتیجه که باعث ادامه آن می‌شود. ماه مبارک رمضان به دلیل تغییر برنامه روزانه، این چرخه را دچار وقفه می‌کند. همین وقفه، بهترین زمان برای بازنگری و جایگزینی رفتار جدید است.

وی افزود: برای نمونه، فردی که عادت به پرخوری دارد، می‌تواند از نظم غذایی این ماه برای تنظیم رابطه خود با غذا استفاده کند. یا کسی که زیاد سخن می‌گوید و بعد پشیمان می‌شود، می‌تواند در این ماه تصمیم بگیرد پیش از هر سخن، چند لحظه تأمل کند. به جای پرگویی، زمانی مشخص را به خواندن یا سکوت آگاهانه اختصاص دهد.

این کارشناس دینی ابراز داشت: اعلام یک هدف مشخص در ابتدای ماه نیز مؤثر است. وقتی فرد تصمیم می‌گیرد که در این ۳۰ روز روی یک عادت کار کند، احتمال موفقیت بیشتر می‌شود. تمرین مستمر در یک بازه منظم، زمینه شکل‌گیری مسیر‌های رفتاری تازه را فراهم می‌کند. شاید تغییر کامل در یک ماه رخ ندهد، اما آغاز آن بسیار ارزشمند است.