در روزگاری که زیست انسانی با داده، شبکه و الگوریتم گره خورده است، تقلیل مسئله اینترنت به یک ابزار فنی ناکارآمد خواهد بود؛ بازخوانی منظومه اخلاقی رساله حقوق امام سجاد (ع) نشان میدهد اگرچه این متن کهن در پی تأسیس حقوق مدرن سایبری نبوده، اما منطق بنیادین آن در پیوند میان «حق، ابزار، قدرت و مسئولیت» میتواند مبنایی بومی و عمیق برای بازتعریف حدود حکمرانی، صیانت از حریم خصوصی و مهار دستاندازی به حقوق بنیادین شهروندان در زیستبوم دیجیتال ایران فراهم کند.
برخلاف تصور رایج، رساله حقوق امام سجاد (ع) نه متنی با تقسیمبندی مدرن محیطزیستی است و نه میتوان به شیوه تطبیقگرایی شتابزده، مفهوم امروزین «حقوق طبیعت» را به آن تحمیل کرد؛ با این حال، ژرفای معرفتی این سند کهن شیعی با قرار دادن فعل و تصرف انسان در کانون مسئولیت و پاسخگویی، میتواند چارچوبی هنجاری و بومی برای مهار بحرانهای معاصر آب، هوا، فرونشست و تالابها در ایران پیش روی سیاستگذاران بگذارد.
رساله حقوق امام سجاد(ع) نشان میدهد که مفهوم «حق» در منظومه شیعی، فراتر از یک امتیاز فردی برای تقابل با قدرت، شبکهای الهی و فراگیر از مسئولیتهاست؛ الگویی که در آن ادای حق خدا، نه نفی حقوق انسان، بلکه مبنای زایش تکالیف و پاسداشت کرامت بشر در برابر استبداد و فردگرایی افراطی است.
در روزگاری که والدین تمام همت خود را صرف ثبتنام فرزندان در مدارس خاص و کلاسهای تقویتی میکنند، رساله حقوق امام سجاد یادآور این حقیقت است که حق واقعی فرزند، فراتر از رفاه مادی، در پرورش روان و هدایت اخلاقی او نهفته است.