نهج‌البلاغه تنها اثری برای بیان آموزه‌های اعتقادی نیست؛ بلکه تصویری تربیتی از رابطه انسان با خدا ارائه می‌دهد. در نگاه امام علی(ع)، انسان از درک کامل ذات و صفات الهی ناتوان است، اما همین اعتراف به محدودیت، به معنای ناتوانی در مسیر خداشناسی نیست؛ بلکه آغاز حرکتی است که از معرفت خدا به تصدیق، توحید، اخلاص و در نهایت اصلاح رفتار و تربیت انسان می‌رسد.
«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ»؛ هرکس خود را بشناسد، پروردگارش را شناخته است. این سخن منسوب به امیرالمؤمنین(ع) قرن‌هاست یکی از بحث‌برانگیزترین عبارات در حوزه خودشناسی و خداشناسی به شمار می‌رود. اما شناخت «نفس» چگونه می‌تواند به شناخت خداوند منتهی شود؟ در تفسیر این کلام، چهار نگاه مطرح شده است؛ از تأمل در شگفتی‌های بدن انسان و رابطه علت و معلول گرفته تا درک فقر و نیازمندی انسان و رسیدن به معرفت قلبی و شهود.
پس از شناخت، هیچ چیز برابر این نماز نیست و پس از شناخت نماز هیچ چیز با زکات برابر نیست و پس از اینها چیزی با روزه برابر نیست و پس از اینها چیزی با حج مساوی نیست و آغاز و پایان همه آنها شناخت ماست.
منشأ محبت به دنیا غفلت از خدا است. اگر کسی بداند دل بستگی به دنیا چه آثار و نتایج زیان باری دارد از آن فاصله خواهد گرفت.