نگاهی به کتاب «محمد و مؤمنان در صدر اسلام»؛ محمد(ص) و شکل‌گیری «جنبش مؤمنان»

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، فرد ام. دانر معتقد است جامعه نخستین پیروان حضرت محمد(ص) را در مراحل اولیه بهتر است «جنبش مؤمنان» بنامیم؛ گروهی که به خدای یگانه ایمان داشتند، زندگی خود را بر پایه اخلاق و پرهیزکاری بنا کرده بودند و خود را برای روز حساب و داوری آماده می‌کردند.

بنابر روایت ایبنا، کتاب «محمد و مؤمنان در صدر اسلام» نوشته فرد ام. دانر، استاد تاریخ خاور نزدیک در دانشگاه شیکاگو، با ترجمه حسن اکبری‌بیرق و از آثار مجموعه «دین‌شناخت» انتشارات کرگدن است. نویسنده در این اثر تلاش دارد نشان دهد که اسلام در آغاز ظهور خود، بیش از آنکه یک جنبش اجتماعی، اقتصادی یا ملی باشد، نهضتی دینی بود؛ نهضتی که رستگاری فردی را تا حد زیادی در گرو ایمان و عمل صالح می‌دانست.

در تحلیل دانر، نخستین کسانی که به دعوت پیامبر(ص) پیوستند، نسبت به مسائل اجتماعی و سیاسی نیز بی‌تفاوت نبودند، اما پرداختن به این مسائل را در چارچوب تقوا، ایمان و عمل خالص دنبال می‌کردند؛ چراکه از نگاه آنان، این امور با مسئله رستگاری انسان پیوند داشت.

این کتاب در پنج فصل، موضوعاتی همچون خاور نزدیک در آستانه ظهور اسلام، حضرت محمد(ص) و جنبش مؤمنان، گسترش جامعه مؤمنان، اختلاف بر سر رهبری جامعه و سرانجام ظهور اسلام را بررسی می‌کند. این اثر نخستین بار در سال ۲۰۱۰ توسط انتشارات دانشگاه هاروارد منتشر شد و در شمار آثار مهم چند دهه اخیر درباره تاریخ اسلام نخستین قرار گرفته است.

فرد ام. دانر و زمینه تاریخی ظهور اسلام

دانر بحث خود را با ترسیم تصویری از خاور نزدیک در اواخر دوران باستان آغاز می‌کند؛ دوره‌ای که دو قدرت بزرگ بیزانس و ساسانی برای گسترش نفوذ خود با یکدیگر رقابت داشتند و در کنار آن‌ها، یهودیت و جریان‌های مختلف مسیحیت نیز حضور داشتند.

مفاهیمی مانند خدای یگانه، وحی، پیامبری، رستاخیز و روز داوری برای مردم آن روزگار مفاهیمی ناشناخته نبودند. ظهور حضرت محمد(ص) نیز در چنین محیط تاریخی و فکری رخ داد.

آنچه برای دانر اهمیت دارد این است که ظهور اسلام را رویدادی جدا از تاریخ خاور نزدیک تلقی نکنیم. محمد(ص) در جهانی به دعوت الهی پرداخت که پیش از او نیز در آن درباره خداوند، پیامبران، وحی و پایان جهان سخن گفته شده بود. از این رو، مسئله اصلی برای نویسنده این است که پیام محمد(ص) چگونه در چنین فضایی شنیده شد و چگونه توانست گروهی از مردم را پیرامون خود گرد آورد.

در همین نقطه است که مفهوم «مؤمنان» در تحلیل دانر اهمیت پیدا می‌کند.

«جنبش مؤمنان»؛ جامعه نخستین پیروان پیامبر(ص)

دانر بر این باور است که برای شناخت جامعه نخستین پیروان پیامبر(ص)، استفاده از تعبیر «جنبش مؤمنان» در مرحله آغازین مناسب‌تر است. اعضای این جامعه به خدای یگانه باور داشتند، زندگی اخلاقی و همراه با پرهیزکاری را دنبال می‌کردند و خود را برای روز داوری آماده می‌ساختند.

به اعتقاد او، در این دوره نخستین، مرز میان پیروان محمد(ص) و دیگر مؤمنان توحیدی هنوز به روشنی دوره‌های بعد نبود. از نگاه دانر، پیامبر(ص) در ابتدا جامعه‌ای از «مؤمنان» را گرد خود جمع کرد و این جامعه الزاماً تنها شامل کسانی نمی‌شد که در دوره‌های بعد با عنوان «مسلمان» شناخته شدند.

بر اساس این برداشت، یهودیان و مسیحیانی که به خدای یگانه ایمان داشتند و زندگی درستکارانه‌ای را دنبال می‌کردند نیز می‌توانستند در تصور اولیه از جامعه مؤمنان جایگاهی داشته باشند.

به همین دلیل، دانر میان دو عنوان «مؤمن» و «مسلمان» تمایز قائل می‌شود و این تفاوت را برای درک تاریخ اسلام نخستین بسیار مهم می‌داند. اگر جامعه نخستین پیروان محمد(ص) را جامعه‌ای گسترده‌تر از مسلمانان دوره‌های بعد در نظر بگیریم، در آن صورت باید درباره چگونگی شکل‌گیری هویت اسلامی نیز بازاندیشی کنیم.

در این چارچوب، اسلام پدیده‌ای نیست که در یک مقطع مشخص و به صورت کامل و نهایی ظاهر شده باشد؛ بلکه هویت و مرزهای آن در فرآیندی چند دهه‌ای و در جریان تحولات مختلف شکل گرفته است.

دشواری‌های تاریخ‌نگاری درباره اسلام نخستین

دانر در این اثر تنها به روایت تاریخی بسنده نمی‌کند و مسئله تاریخ‌نگاری را نیز مورد توجه قرار می‌دهد. منابع اصلی تاریخ اسلام، به‌ویژه گزارش‌های مربوط به زندگی پیامبر(ص) و سال‌های نخست پس از رحلت ایشان، عمدتاً مدت‌ها بعد از وقوع حوادث تدوین شده‌اند.

از این رو، یک مورخ نمی‌تواند این منابع را مانند گزارش‌های روزانه وقایع در نظر بگیرد و تمام مطالب آن‌ها را بدون بررسی، عین واقعیت تاریخی بداند. در عین حال، کنار گذاشتن کامل این منابع نیز نمی‌تواند راه‌حل مناسبی برای شناخت تاریخ اسلام باشد.

دانر تلاش می‌کند میان این دو رویکرد افراطی فاصله ایجاد کند؛ یعنی نه روایت سنتی را بدون بررسی بپذیرد و نه تمام آن را بی‌اعتبار بداند. او در کنار منابع روایی اسلامی، از قرآن، گزارش‌های غیرمسلمانان، اسناد و کتیبه‌های اولیه و دیگر شواهد نزدیک به دوره مورد بررسی نیز استفاده می‌کند.

 از یک جنبش دینی تا جامعه‌ای گسترده

در ادامه کتاب، دانر به تحولات جامعه مسلمانان پس از رحلت پیامبر(ص) می‌پردازد. جنبشی که در محیط عربستان شکل گرفته بود، در مدت نسبتاً کوتاهی به مناطق گسترده‌ای خارج از شبه‌جزیره عربستان گسترش یافت.

فتوحات عربی، سقوط بخش‌هایی از قلمرو ساسانیان و تصرف سرزمین‌هایی از امپراتوری بیزانس، جامعه نوظهور را با شرایط تازه‌ای روبه‌رو کرد؛ شرایطی که در دوران حیات پیامبر(ص) وجود نداشت.

از این مرحله به بعد، موضوعات تازه‌ای وارد عرصه شدند؛ حکومت، مالیات، جنگ، مسئله جانشینی، اداره سرزمین‌های فتح‌شده و چگونگی رابطه با جمعیت‌های یهودی و مسیحی از جمله این مسائل بودند.

دانر در این بخش تأکید می‌کند که فتوحات را نمی‌توان صرفاً با انگیزه‌های اقتصادی یا سیاسی توضیح داد. در برخی روایت‌های قدیمی‌تر تاریخ‌نگاری غربی، گسترش سریع مسلمانان بیشتر به قدرت نظامی، دستیابی به غنیمت یا منافع مادی نسبت داده شده است، اما دانر این توضیحات را کافی نمی‌داند و معتقد است انگیزه‌های دینی و نقش ایمان نیز باید در تحلیل این تحولات جدی گرفته شود.

مسئله هویت در جامعه در حال گسترش

هویت، یکی دیگر از محورهای مهم کتاب «محمد و مؤمنان در صدر اسلام» است. به باور دانر، با بزرگ‌تر شدن جامعه اسلامی، مسئله هویت نیز اهمیت بیشتری پیدا کرد.

در این دوره پرسش‌های تازه‌ای مطرح شد: چه کسی «مؤمن» محسوب می‌شود؟ چه کسانی بیرون از این جامعه قرار می‌گیرند؟ رابطه با یهودیان و مسیحیان چگونه باید تعریف شود؟ جایگاه محمد(ص) در این جامعه چیست و پس از ایشان چه کسی باید رهبری جامعه را بر عهده بگیرد؟

از نگاه دانر، یکی از نقاط مهم در روند شکل‌گیری این تمایزها، دوره حکومت امویان است. با استقرار حکومت اموی، جامعه‌ای که در ابتدا حول ایمان و دعوت دینی شکل گرفته بود، به ساختاری بسیار گسترده‌تر و پیچیده‌تر سیاسی و اجتماعی تبدیل شد.

در نتیجه این تحولات، مرزهای دینی نیز به تدریج روشن‌تر شدند و تمایز میان جامعه مؤمنان و دیگر جوامع دینی شکل مشخص‌تری به خود گرفت.

در واقع، کتاب دانر تلاش می‌کند نشان دهد که برای فهم تاریخ اسلام نخستین، باید فرآیند شکل‌گیری هویت اسلامی را در بستر تحولات چند دهه نخست بررسی کرد؛ دوره‌ای که در آن یک جنبش دینی اولیه به تدریج با مسائل حکومت، جامعه، هویت و رهبری روبه‌رو شد.

کتاب «محمد و مؤمنان در صدر اسلام» در ۲۸۴ صفحه و به همت انتشارات کرگدن منتشر شده است.