چرا دانشمندانی چون ابن‌سینا و خواجه نصیر به کفر متهم شدند؟

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، اتهام کفر به صاحبان علم و فضیلت، موضوعی نیست که تنها در روزگار معاصر دیده شده باشد؛ این پدیده سابقه‌ای طولانی دارد و به اعتقاد استاد شهید مرتضی مطهری، ریشه‌های آن را می‌توان در روحیه و تفکر خوارج جست‌وجو کرد.

بنابر روایت حوزه، استاد شهید مطهری در کتاب «جاذبه و دافعه علی(ع)» با بررسی ویژگی‌های فکری خوارج، توضیح می‌دهد که چگونه جهل، تنگ‌نظری و جمود مذهبی در دوره‌های بعدی نیز ادامه پیدا کرد، اما شجاعت و شهامت مقابله با صاحبان قدرت از میان رفت. در نتیجه، آنچه باقی ماند، نوعی مقدس‌مآبی بود که به جای مبارزه با قدرت و ظلم، صاحبان فضیلت و اندیشه را هدف قرار می‌داد.

تنگ‌نظری مذهبی؛ میراثی که باقی ماند

مطهری درباره یکی از ویژگی‌های فکری خوارج می‌نویسد:

«تنگ نظری مذهبی از خصیصه‌های خوارج است اما امروز آن را باز در جامعه اسلامی می‌بینیم. این همان است که گفتیم خوارج شعارشان از بین رفته و مرده است اما روح مذهبشان کم و بیش در میان بعضی افراد و خوارج با روح فرهنگ اسلامی آشنا نبودند ولی شجاع بودند.»

به گفته او، خوارج به دلیل جهل و تنگ‌نظری، در برخورد با مخالفان خود به سرعت حکم تکفیر و تفسیق صادر می‌کردند و حتی دایره اسلام و مسلمانی را به باورهای محدود خود منحصر می‌دانستند.

استاد مطهری در ادامه توضیح می‌دهد که خوارج با وجود این جمود فکری، از شهامت برخوردار بودند و به همین دلیل، اغلب صاحبان قدرت را هدف قرار می‌دادند و با تصور انجام امر به معروف و نهی از منکر، در برابر آنان می‌ایستادند؛ هرچند در بسیاری از موارد جان خود را نیز از دست می‌دادند.

وقتی «شمشیر زبان» جای شمشیر پولادین را گرفت

از نگاه استاد مطهری، در دوره‌های بعد، برخی ویژگی‌های خوارج مانند جمود، جهالت، تظاهر به تقدس و تنگ‌نظری باقی ماند، اما شهامت و فداکاری آنان از میان رفت.

وی در این‌باره می‌نویسد:

«گفتیم در دوره‌های بعد، جمود و جهالت و تنسُّک و مقدس‌مآبی و تنگ‌نظری آنها برای دیگران باقی ماند اما شجاعت و شهامت و فداکاری از میان رفت. خوارج بی‌شهامت یعنی مقدس‌مآبان ترسو، شمشیر پولادین را به کناری گذاشتند و از امر به معروف و نهی از منکر صاحبان قدرت که برایشان خطر ایجاد می‌کرد صرف نظر کردند و با شمشیر زبان به جان صاحبان فضیلت افتادند.»

به این ترتیب، به جای آنکه صاحبان قدرت و ظلم در معرض انتقاد و اعتراض قرار گیرند، دانشمندان، اندیشمندان و صاحبان فضیلت هدف حمله قرار گرفتند؛ حمله‌ای که ابزار اصلی آن به جای شمشیر، تهمت و زبان بود.

اتهام‌هایی که دامن صاحبان فضیلت را گرفت

استاد مطهری با اشاره به گستردگی این پدیده در تاریخ اسلام می‌گوید:

«هر صاحب فضیلتی را به نوعی متهم کردند، به طوری که در تاریخ اسلام کمتر صاحب فضیلتی را می‌توان یافت که هدف تیر تهمت این طبقه واقع نشده باشد.»

به گفته مطهری، برای شخصیت‌های مختلف اتهام‌های متفاوتی مطرح می‌شد؛ یکی را منکر خدا می‌خواندند، دیگری را منکر معاد، شخص دیگری را منکر معراج جسمانی معرفی می‌کردند و فردی دیگر را به تصوف منتسب می‌کردند.

او در نقد این رویکرد می‌نویسد:

«به طوری که اگر نظر این احمقان را ملاک قرار دهیم هیچ وقت هیچ دانشمند واقعی مسلمان نبوده است.»

وقتی امیرالمؤمنین(ع) نیز تکفیر شد

استاد مطهری برای نشان دادن عمق این جریان، به ماجرای تکفیر امیرالمؤمنین(ع) اشاره می‌کند و می‌نویسد:

«وقتی که علی تکفیر بشود، تکلیف دیگران روشن است.»

او در ادامه از شماری از بزرگان علمی و فکری جهان اسلام نام می‌برد که در طول تاریخ با اتهام‌هایی از این دست مواجه شده‌اند؛ بوعلی سینا، خواجه نصیرالدین طوسی، صدرالمتألهین شیرازی، فیض کاشانی، سیدجمال‌الدین اسدآبادی و در دوره‌ای متأخر، محمد اقبال پاکستانی از جمله این شخصیت‌ها هستند.

ابیاتی از ابن‌سینا در پاسخ به اتهام کفر

بوعلی سینا در پاسخ به چنین اتهامی، ابیاتی سروده است که استاد مطهری در کتاب «جاذبه و دافعه علی(ع)» آنها را نقل کرده است:

«کفر چو منی گزاف و آسان نبود
محکم‌تر از ایمان من ایمان نبود

در دهر یکی چو من و آنهم کافر
پس در همه دهر یک مسلمان نبود»

این ابیات، پاسخ ابن‌سینا به اتهام کفر و تأکید او بر استواری ایمان خویش است.

 پاسخ خواجه نصیرالدین طوسی به اتهام تکفیر

خواجه نصیرالدین طوسی نیز بنا بر نقل استاد مطهری، از سوی فردی با عنوان «نظام العلماء» مورد تکفیر قرار گرفت و در پاسخ چنین سرود:

«نظام بی‌نظام ار کافرم خواند
چراغ کذب را نبود فروغی

مسلمان خوانمش زیرا که نبود
دروغی را جوابی جز دروغی»

این نمونه‌ها از نگاه استاد مطهری نشان می‌دهد که تنگ‌نظری و جمود فکری چگونه می‌تواند به جای نقد علمی و گفت‌وگوی منطقی، مسیر اتهام‌زنی را در پیش بگیرد و حتی شخصیت‌های بزرگ علمی و فکری را هدف قرار دهد.

منبع: استاد مطهری، جاذبه و دافعه علی(ع)، ص ۱۳۹ تا ۱۴۱