مبلغ – سرویس معارف: وقتی کیف پولمان را باز می کنیم یا پیامکی از یک خیریه دریافت می کنیم، پیش از آنکه دلمان برای یاری رساندن بتپد، صدایی درونی به گوش می رسد که می گوید اگر این را بدهی، خودت چه می کنی؟ اگر تورم بیشتر شود چه می شود؟ اگر فردا روز مبادا باشد و تو چیزی نداشته باشی؟ این ترس، که از آن به اضطراب معیشتی یا ترس از آینده یاد می کنیم، همان چیزی است که در متون اخلاقی با نام بخل شناخته می شود. اما حقیقت این است که بخل در دنیای امروز تنها یک خصلت ناپسند اخلاقی نیست، بلکه مکانیسم دفاعی در برابر دنیای ناپایدار است. امام سجاد در دعای مکارم الاخلاق، این وضعیت روانی را با دقتی شگفت انگیز کالبدشکافی کرده و راهی برای برون رفت از این قفس تنگ نشان داده است.
این دعا، نیایشی است که امام سجاد در آن از خدا می خواهد او را به بهترین اخلاق و پسندیده ترین اعمال برساند. با تامل در آن، در می یابیم که امام انگشت روی دردهایی گذاشته که پس از قرن ها همچنان در وجود ما زنده اند. یکی از این دردهای جانکاه، ترس از بخشش است. ما در دنیایی زندگی می کنیم که انباشت دارایی به عنوان نماد امنیت شناخته می شود. در چنین فضایی، بخشش نوعی حماقت در مدیریت منابع تلقی می شود. کسی که بخشی از درآمدش را می بخشد، در نگاه دیگران فردی است که قواعد بازی دنیای مدرن را نمی داند. اما امام سجاد نگاهی کاملا متفاوت به این ماجرا دارد.
از نگاه امام زین العابدین، بخل و ترس از انفاق یک بیماری قلبی است؛ بیماری ای که باعث می شود دریچه های رحمت الهی به روی انسان بسته شود. جالب اینجاست که امام در این دعا تنها به ذکر نام نیکی ها بسنده نمی کند، بلکه از خداوند می خواهد ایمان او را به کامل ترین درجه برساند. این یعنی ما به تنهایی توانایی عبور از این ترس ها را نداریم و برای گذشتن از مانع بخل، باید به منبعی متصل شویم که از خزانه بی نهایت خود به ما اطمینان بدهد. این دقیقا همان نقطه ای است که ایمان به روزی رسان بودن خداوند وارد میدان می شود.
امروزه بسیاری از چهره های موفق در حوزه کارآفرینی و رشد فردی در غرب، از مفهومی به نام ذهنیت فراوانی صحبت می کنند. آن ها معتقدند کسانی که ترس از کمبود ندارند و از داشته های خود می بخشند، درهای فرصت های جدیدتری را به روی خود باز می کنند. این همان مفهومی است که در آموزه های دینی ما با ادبیاتی دیگر بیان شده و امام سجاد پیشگام ترویج آن بوده اند. بیایید این موضوع را با یک مثال روزمره بررسی کنیم. فرض کنید کارمندی در یک شرکت بزرگ با حقوق متوسط فعالیت می کند. او همیشه نگران است که اگر بخشی از حقوقش را به خانواده ای نیازمند کمک کند، شاید در پایان ماه با کمبود بودجه مواجه شود. این ترس واقعی است و نمی توان آن را نادیده گرفت؛ اما نکته اینجاست که این ترس، ظرفیت روانی او را اشغال می کند و باعث می شود در زندگی با نوعی انقباض درونی پیش برود. این گرفتگی در نحوه تعامل او با همکاران، در انجام وظایف و حتی در خلاقیت او تاثیر منفی می گذارد.
امام سجاد به ما می آموزند که بخشش، پیش از آنکه به جیب دیگران کمک کند، به قلب ما کمک می کند تا از قفس تنگی و هراس رها شویم. وقتی انسان یاد می گیرد که از چیزهای کوچک بگذرد، در واقع به روح خود تمرین می دهد تا از وابستگی های بزرگ تر آزاد شود. دعای مکارم الاخلاق، یک آینه تمام نما برای مواجهه با خویشتن است. امام در این دعا از خداوند می خواهد که او را در مسیر اصلاح نفس یاری کند. وقتی ما این دعا را می خوانیم، در واقع اعتراف می کنیم که در وجودمان رگه هایی از بخل، حرص و خودخواهی وجود دارد. اعتراف، نخستین قدم درمان است. امام سجاد این مسیر را نه با جلسات روان درمانی، بلکه با نیایش و پیوند با خداوند طی می کند. ایشان به ما نشان می دهند که برای تغییر شخصیت، باید از کسی که سازنده روح ماست، طلب کمک کرد.
نکته ظریفی در سبک زندگی امام سجاد وجود دارد که این دعا را برای ما معتبرتر می کند. ایشان در تاریخ به عنوان کسی شناخته می شوند که به صورت پنهانی و شبانه به فقرا کمک می کردند. امام فقط دعا نمی کردند، بلکه خود عامل به این آموزه ها بودند. وقتی امام از رذایل اخلاقی به خدا پناه می بردند، خودشان در بالاترین درجه از بخشندگی و آزادگی بودند. این یعنی دعا برای ایشان، نه برای فرار از مسئولیت، بلکه برای استعانت از خدا جهت حفظ این توفیق بوده است. این الگویی برای ماست که بدانیم بخشش، یک تمرین مداوم است که نیاز به مراقبت دائمی دارد تا غرور یا بخل دوباره به سراغ ما نیاید.
در دنیای دیجیتال امروز، ما با پدیده ای مواجه هستیم که آن را نمایش ریاکارانه انفاق می نامیم؛ یعنی کسانی که به دیگران کمک می کنند و بلافاصله آن را در شبکه های اجتماعی منتشر می کنند تا مورد تحسین قرار گیرند. این نوع کمک کردن، شاید به لحاظ مادی مشکل کسی را حل کند، اما به لحاظ اخلاقی برای خود فرد هیچ درمانی برای بخل نیست، چون ریشه در ریا و دیده شدن دارد. آموزه های امام سجاد دقیقا به دنبال اصلاح همین لایه های پنهانی است. امام به ما یاد می دهد که بخشش باید با جان و روح ما گره بخورد، نه با ویترین زندگی ما. وقتی قلب از بخشش می هراسد، یعنی هنوز به امنیت دارایی های مادی، بیشتر از قدرت پروردگار اعتماد داریم. این یک نبرد درونی است که نه با پست های مجازی، بلکه در خلوت نیایش و در لحظه تصمیم گیری برای بخشش، پیروز می شود.
بسیاری از مردم فکر می کنند که تنها ثروتمندان باید ببخشند. اما صحیفه سجادیه نگاهی همگانی به فضیلت دارد. بخشش برای امام سجاد، تنها یک سطح از توانمندی نیست، بلکه یک وضعیت روحی است. حتی کسی که تنها یک قرص نان دارد، می تواند بخشی از آن را ببخشد. این نگاه، فشار روانی را از روی دوش آدم های معمولی برمی دارد و به آن ها می گوید که ارزش عمل شما به مقدار آن نیست، بلکه به آن غلبه ای است که بر ترس خود کرده اید. این درس بزرگی برای جامعه امروز ماست که درگیر مقایسه های اجتماعی است. ما نباید منتظر بمانیم تا سرمایه های عظیمی داشته باشیم تا دستمان باز شود؛ تمرین بخشش باید از همین لحظه و با همین دارایی های اندک شروع شود.
ترس از بخشش، ریشه در یک سوءتفاهم بزرگ دارد؛ اینکه فکر می کنیم دارایی ما، ثبات ما را تضمین می کند. امام سجاد با آموزه های خود به ما گوشزد می کند که ثبات و امنیت، تنها نزد خداوند است. کسی که به این حقیقت ایمان بیاورد، دستش برای بخشیدن باز می شود. این نگاه، اضطراب را از بین می برد و جای آن را به آرامشی عمیق می دهد که هیچ بحران اقتصادی نمی تواند آن را متزلزل کند. در واقع، بخشش نوعی سرمایه گذاری است؛ نه برای دنیا، بلکه برای روح و روان خودمان.
هر بار که با خواندن دعاهای صحیفه سجادیه به این معنا می رسیم، فرصتی داریم تا دوباره به خودمان یادآوری کنیم که ما صاحب اصلی اموالمان نیستیم؛ ما امانت دارانی هستیم که ماموریت داریم این امانت را در مسیر درستی جاری کنیم. جریان داشتن، خاصیت اصلی حیات است. مال و دارایی ما نیز دقیقا مثل آب است. اگر آن را نزد خودمان حبس کنیم، به بخل تبدیل می شود و روحمان را می پوساند، اما اگر آن را در مسیر بخشش جاری کنیم، به حیات و برکت تبدیل می شود. این درس بزرگی است که نه تنها برای ثروتمندان، بلکه برای تک تک ما که در کشاکش زندگی با هزاران ترس کوچک و بزرگ دست و پنجه نرم می کنیم، می تواند نقشه راهی برای نجات باشد.