مبلغ – سرویس جامعه: جامعه بشری همواره در آرزو، تکاپو و جستوجوی اصلاح، رشد و نیل به وضعیت مطلوبتر بوده است. انسانها در هر دورهای مایلند در محیطی زندگی کنند که نظم، اخلاق، همدلی، عدالت و آرامش بر روابط آن حاکم باشد و آسیبهای فرسایشدهنده از متن حیات جمعی رخت بربندد. اما در مواجهه با چالشهای بزرگ و پیچیده اجتماعی، مانند ضعف در فرهنگ رانندگی و ترافیک، کاهش انضباط کاری در ادارات، شیوع بیتفاوتی عمومی نسبت به سرنوشت دیگران، افول نگرانکننده آمار مطالعه، بحرانهای محیط زیستی و مصرف بیرویه انرژی، معمولا نخستین واکنشی که به ذهن مسئولان، مدیران فرهنگی و حتی تودههای مردم میرسد، رفتن به سراغ طرحهای بسیار بزرگ، نوشتن آییننامههای مفصل، برگزاری همایشهای پرهزینه و سر دادن شعارهای کلی است. گویی همه در انتظار رخ دادن یک معجزه ناگهانی نشستهاند تا یکشبه تمام لایههای انباشتهشده از مشکلات برطرف شود و ساختار جامعه به سلامت کامل دست یابد. اما تجربه تاریخی و واقعیتهای عینی نشان داده است که هیچ فرهنگ پایداری با شوکهای مقطعی، کارهای طوفانی و موجهای احساسی ساخته نشده و نخواهد شد.
در معارف عمیق و انسانساز اهل بیت علیهمالسلام، راهبرد اصلی برای تحول حقیقی انسان و جامعه، بر پایه مداومت، پایداری و استمرار در کارهای کوچک اما سنجیده و پیوسته بنا شده است. نگاه دینی، اصلاح را یک فرایند تدریجی، درونی، تربیتی و مستمر میداند که ابتدا از لایههای فردی آغاز میشود و سپس به لایههای جمعی و نهادهای مدنی سرایت میکند. امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در حکمت شگفتانگیزی در نهجالبلاغه این اصل بنیادین را بیان میفرمایند که «قَلِيلٌ تَدُومُ عَلَيْهِ أَرْجَى مِنْ كَثِيرٍ مَمْلُولٍ مِنْهُ»؛ یعنی کار کم و کوچکی که بر آن مداومت ورزی، بسیار امیدوارکنندهتر از کار فراوان و بزرگی است که خستگی و دلزدگی در پی داشته باشد. همچنین در روایتی درخشان از امام محمد باقر علیهالسلام نقل شده است که فرمودند محبوبترین اعمال نزد پروردگار بزرگ، رفتاری است که بنده بر آن مداومت داشته باشد، حتی اگر آن عمل در ظاهر اندک و کوچک به نظر برسد. این آموزههای راهبردی، پرده از سازوکار روانشناسی رفتار انسان و جامعهشناسی برمیدارند. بافت روانی انسان و ساختار شبکههای اجتماعی توان هضم تغییرات ناگهانی و بسیار سنگین را به مدت طولانی ندارد. تغییراتی که با سرعت و فشار ایجاد میشوند، با همان سرعت فروکش میکنند، اما عاداتی که قطرهقطره و با تکرار مداوم در جان انسان ریشه میدوانند، ماندگار و زاینده خواهند بود.
در دهههای اخیر، دانش جامعهشناسی و علوم رفتاری معاصر نیز دقیقا به همین حقیقت دست یافتهاند. نظریههای مشهوری چون «اثر پروانهای» و نظریه «خردهرفتارها» اثبات میکنند که جهتگیری نهایی یک تمدن یا یک ملت، حاصلجمع میلیونها کنش به ظاهر ساده و ناپیدای شهروندان در طول روز است. وقتی قطرههای زلال باران با لطافت و پیوستگی بر سنگ خارا فرود میآیند، سرانجام صخرههای سخت و نفوذناپذیر را میشکافند، در حالی که سیلابهای مهیب و خروشان تنها لایههای سطحی را تخریب میکنند و اثری سازنده بر عمق خاک نمیگذارند. در عرصه حیات مدنی نیز، تحول زمانی اتفاق میافتد که تکتک اعضای جامعه، به جای منفعل ماندن و چشم دوختن به تصمیمهای دستوری از بالا، مسئولیت اخلاقی رفتار روزانه خود را بپذیرند و به رعایت یک اصل انسانی و دینی پایبند بمانند.
برای درک بهتر این موضوع، باید به مصادیق زنده و ملموس در بطن زندگی امروزی نگاه کرد. هنگامی که در یک کلانشهر شلوغ مانند تهران یا مشهد، در مترو، اتوبوس یا ترافیک خیابانها قرار داریم، کنشهای رفتاری ما بیشترین اثر تربیتی و روانی را بر جامعه دارد. رانندهای که تصمیم میگیرد در ترافیک سنگین، لاین حرکتی خود را تغییر ندهد، به حقوق دیگران تجاوز نکند، از فشردن بیهوده بوق خودداری ورزد و پشت گذرگاه پیاده به احترام یک عابر بایستد، شاید تصور کند اقدام کوچکی انجام داده است، اما همین خویشتنداری وقتی تکرار شود، احساس احترام، نظم و امنیت روانی را در دیگران زنده میکند. کارمندی که در یک اداره دولتی، درمانگاه یا بانک، روزانه تنها ساعتی از وقت کاری خود را صادقانه، با صبر و چهرهای گشاده صرف راهنمایی مراجعان گرفتار کند، در حال بازسازی اعتماد عمومی و ترمیم سرمایه اجتماعی آسیبدیده کشور است. این رفتارهای خرد نیازمند بودجههای کلان دولتی نیست، بلکه نیازمند تقوا، وجدان کاری و اراده فردی است.
یکی دیگر از چالشهای مبرم امروز جامعه ما، بحرانهای حاد محیط زیستی، کمبود شدید آب، فرونشست زمین و آلودگی هوا است. هیچ اتاق فکری نمیتواند این بحرانها را با بخشنامهها و سخنرانیهای کلی درمان کند. نقطه آغاز نجات کشور از این تنگنا، پایبندی به اقدامات کوچک اما روزمره در هر خانه، مدرسه، مسجد و مغازه است. بستن شیر آب هنگام مسواک زدن یا وضو گرفتن، اصلاح الگوی شستوشو، خاموش کردن لامپهای غیرضروری در ساعات اوج مصرف، استفاده از کیسههای پارچهای به جای پلاستیک، و تفکیک زباله از مبدأ، کارهای بسیار سادهای هستند. اگر این کارهای به ظاهر کوچک توسط میلیونها شهروند به یک عادت شکستناپذیر بدل شود، بزرگترین صرفهجویی ملی رخ خواهد داد و خطر خشکسالی و نابودی محیط زیست مهار میشود.
در ساحت ارتباطات مجازی و زیست دیجیتال نیز همین اصل راهگشاست. در فضایی که شایعات بیپایه، قضاوتهای ناعادلانه، نقدهای تند و مخرب و اخبار دروغین به سرعت نور دستبهدست میشوند و روان عمومی جامعه را آلوده میکنند، التزام یک کاربر به حقیقتسنجی پیش از ارسال هر پیام، یک اقدام تربیتی عظیم است. اگر هر مؤمن در خلوت خود عهد ببندد که هیچ محتوایی را بدون اطمینان از درستی آن بازنشر نکند، از هتک حرمت افراد در بخش نظرات بپرهیزد و در برابر سیل ناامیدی، پیامهای امیدبخش و گرهگشا تولید کند، فضای مجازی از یک محیط ناامن به کانونی برای رشد فکری و معنوی تبدیل خواهد شد. این نمونه بارز همان پلیس درونی و تقوای فردی است که اثرات مستقیم بر سلامت اجتماعی میگذارد.
در حوزه روابط انسانی، عاطفی و اخلاق زیستی نیز، اسلام همواره پیروانش را به کارهای نیک خرد و پیوسته فراخوانده است. رسول مکرم اسلام صلیاللهعلیهوآله میفرمودند: هیچ کار نیکی را هرچند کوچک خوار مشمارید، حتی اگر ریختن باقیمانده آب ظرف خود در ظرف برادر تشنهات باشد یا برخورد کردن با برادر ایمانی با چهرهای شاداب و خندان. پرداختن مبالغی بسیار اندک اما ماهیانه به صندوقهای حمایتی محله، احوالپرسی منظم از بستگان و سالمندان، برداشتن مانعی کوچک از سر راه عابران، و کاشتن یک نهال در باغچه یا پیادهرو، زنجیرهای از حس تعلق و محبت اجتماعی ایجاد میکند. این خردهرفتارهای مهرورزانه، دیوار سرد بیگانگی و انزوای فردی را در جوامع مدرن فرو میریزد.
سنت تاریخی تمدن اسلامی نیز گواهی میدهد که بزرگترین پایههای تمدنی از دل همین انضباطها و تعهدهای کوچک سر برآورده است. بازاریانی که به سود منصفانه و لقمه پاک در جزءجزء معاملات پایبند بودند، علمایی که روزانه ساعات معینی را به مطالعه، کتابت و پاسخ به سوالات دینی اختصاص میدادند، و پدران و مادرانی که با مهربانی و ذکر خدا خانه را روشن نگه میداشتند، همگی ارکان سلامت جامعه را برپا ساختند.
بنابراین، راه نجات جامعه از رخوت، انفعال و ناامیدی، گذار از رویاپردازیهای بزرگ و روی آوردن به اصلاحات رفتاری تدریجی و خرد است. هر فرد باید نقطه شروع تغییر باشد و با پایبندی مستمر به تکالیف اخلاقی و مدنی در حوزه شخصی و شغلی خود، سهم خویش را در ساختن جامعهای سالم، بانشاط و مؤمنانه ایفا کند. تداوم در این مسیر گامبهگام و پیوسته، در درازمدت دریایی از برکت، همدلی و ارتقای تمدنی به ارمغان خواهد آورد.
این مطلب بدون برچسب می باشد.