به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، در هشت سال جنگ تحمیلی، هم‌زمان با نبرد رزمندگان در خطوط مقدم، پرستاران در بیمارستان‌ها، مراکز درمانی شهرهای جنگ‌زده و بیمارستان‌های صحرایی، جبهه‌ای دیگر برای نجات جان انسان‌ها گشودند؛ جبهه‌ای که در آن دانش تخصصی، تعهد حرفه‌ای و روحیه ایثار در کنار یکدیگر قرار گرفت تا امید به زندگی، حتی در دشوارترین شرایط جنگ، زنده بماند.
بنابر روایت ایسنا، هشت سال دفاع مقدس، تنها به عملیات‌های نظامی و رویارویی رزمندگان با دشمن در خطوط مقدم محدود نبود. در پشت جبهه‌ها و مراکز درمانی نیز تلاش بی‌وقفه‌ای برای حفظ جان مجروحان جریان داشت؛ تلاشی که پرستاران در آن نقشی اساسی ایفا کردند. آنان در شرایطی دشوار، با وجود کمبود امکانات و فشارهای جسمی و روانی، مراقبت از مجروحان را ادامه دادند و در کنار پزشکان و دیگر اعضای کادر درمان، سهمی ماندگار در کاهش رنج آسیب‌دیدگان جنگ داشتند؛ نقشی که بازخوانی آن، بخشی مهم از تاریخ اجتماعی دفاع مقدس را روشن می‌کند.
با آغاز جنگ تحمیلی در شهریور ۱۳۵۹، پرستاران در بیمارستان‌های شهرهای مرزی، مراکز درمانی مناطق جنگی و بیمارستان‌های صحرایی مسئولیت رسیدگی به شمار زیادی از مجروحان را بر عهده گرفتند. افزایش مراجعات، کمبود دارو و تجهیزات پزشکی و محدودیت امکانات درمانی، شرایط دشواری را برای کادر درمان رقم زده بود. در چنین وضعیتی، پرستاران با تکیه بر دانش و مهارت حرفه‌ای خود و با احساس مسئولیت در برابر جان انسان‌ها، برای ارائه مراقبت‌های ضروری و نجات مجروحان تلاش می‌کردند.
پرستاری در سایه حملات و محدودیت‌های جنگ
شناخت نقش پرستاران در دوران دفاع مقدس، بدون توجه به شرایط حاکم بر شهرهای جنگ‌زده و مناطق عملیاتی، کامل نخواهد بود. گروهی از آنان در شهرهایی فعالیت می‌کردند که هدف حملات دشمن قرار داشتند و گروهی دیگر در بیمارستان‌های صحرایی و مراکز درمانی موقت، در نزدیکی مناطق عملیاتی، به مداوای مجروحان مشغول بودند. در این محیط‌ها، صدای انفجار، ورود پی‌درپی مصدومان و نگرانی از حملات احتمالی، بخشی از شرایط روزمره فعالیت کادر درمان بود.
با وجود این دشواری‌ها، روند مراقبت از مجروحان باید ادامه می‌یافت. پرستاران افزون بر انجام وظایف تخصصی، با شرایطی روبه‌رو بودند که تصمیم‌گیری سریع، حفظ تمرکز و مدیریت فشار روانی را به ضرورتی اجتناب‌ناپذیر تبدیل می‌کرد. در بسیاری از مواقع، حجم بالای مجروحان و محدودیت منابع، ضرورت اولویت‌بندی اقدامات درمانی و استفاده دقیق از امکانات موجود را افزایش می‌داد.
در این میان، هر مجروح تنها یک بیمار نیازمند درمان نبود؛ انسانی بود که در کنار رسیدگی پزشکی، به آرامش، توجه و امید نیز احتیاج داشت. مراقبت از مصدومان بدحال، رسیدگی به آسیب‌دیدگان حملات شیمیایی، همراهی با مجروحانی که دردهای شدید را تحمل می‌کردند و حمایت از رزمندگانی که با پیامدهای جسمی و روانی جنگ مواجه بودند، بخشی از مسئولیت پرستاران به شمار می‌رفت.
آسیب‌های ناشی از جنگ تنها به جراحات جسمی محدود نمی‌شد. بسیاری از رزمندگان پس از انتقال به مراکز درمانی، علاوه بر تحمل درد و نگرانی درباره آینده خود، دل‌نگران وضعیت دوستان و همرزمانشان نیز بودند. در چنین شرایطی، برخورد انسانی، گفت‌وگو با بیماران و مراقبت دلسوزانه پرستاران می‌توانست به کاهش اضطراب و تقویت روحیه آنان کمک کند. از این منظر، پرستاری در دوران دفاع مقدس، فراتر از یک وظیفه درمانی، جلوه‌ای از همدلی، مسئولیت‌پذیری و حمایت انسانی در روزهای دشوار کشور بود.
فراتر از درمان؛ سهم پرستاران در مقاومت ملی
تجربه دوران دفاع مقدس نشان داد که دفاع از کشور تنها در حضور نیروهای نظامی در میدان نبرد خلاصه نمی‌شود. مراقبت از مجروحان، تداوم فعالیت مراکز درمانی و حمایت از آسیب‌دیدگان نیز بخشی از ظرفیت جامعه برای مقابله با پیامدهای جنگ بود. پرستاران با حضور مستمر در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی، در حفظ این ظرفیت نقش مؤثری داشتند و در کنار دیگر گروه‌های امدادی و درمانی، بخشی از بار سنگین جنگ را بر دوش کشیدند.
البته تبیین نقش آنان نباید صرفاً به روایت‌های احساسی یا تصویر فداکاری در لحظه‌های بحرانی محدود شود. خدمات پرستاری در دوران جنگ، مستلزم دانش تخصصی، مهارت بالینی، قدرت تصمیم‌گیری، دقت در انجام اقدامات درمانی و توانایی مدیریت شرایط پراسترس بود. هنگامی که فرصت کافی برای رسیدگی به همه بیماران وجود نداشت یا امکانات موردنیاز در دسترس نبود، ترکیب دانش حرفه‌ای و مسئولیت‌پذیری اهمیت بیشتری پیدا می‌کرد.
ارزش خدمات پرستاران دفاع مقدس نیز در همین پیوند میان تخصص و ایثار نهفته است؛ پیوندی که نشان می‌دهد نجات جان انسان‌ها، افزون بر امکانات و تجهیزات، به آمادگی حرفه‌ای، تعهد اخلاقی و توانایی حفظ کیفیت مراقبت در شرایط دشوار وابسته است.
تاریخ دفاع مقدس در خاطرات پرستاران
با گذشت سال‌ها از پایان جنگ، بخش مهمی از تجربه‌های انسانی و اجتماعی دفاع مقدس همچنان در خاطرات افرادی باقی مانده است که کمتر در مرکز روایت‌های عمومی و رسمی قرار گرفته‌اند. پرستاران از جمله این گروه‌ها هستند؛ کسانی که بسیاری از صحنه‌های تلخ و شیرین جنگ را از نزدیک تجربه کرده‌اند و می‌توانند اطلاعات ارزشمندی درباره وضعیت بیمارستان‌های صحرایی، شرایط درمان در شهرهای جنگ‌زده، مشکلات کادر درمان و تجربه زیسته مجروحان ارائه دهند.
ثبت و انتشار این خاطرات، تنها اقدامی برای قدردانی از خدمات گذشته نیست، بلکه ضرورتی برای تکمیل تاریخ اجتماعی دفاع مقدس به شمار می‌رود. روایت جنگ زمانی به تصویری جامع‌تر نزدیک می‌شود که در کنار عملیات‌های نظامی، تحولات میدانی و نقش فرماندهان و رزمندگان، تجربه کسانی نیز ثبت شود که در پشت جبهه‌ها برای حفظ جان انسان‌ها تلاش کردند.
در این مسیر، انجام مصاحبه‌های تاریخ شفاهی با پرستاران، گردآوری اسناد بیمارستانی، حفظ عکس‌ها و نامه‌های مرتبط و تدوین خاطرات اعضای کادر درمان می‌تواند به مستندسازی این بخش از تاریخ کمک کند. چنین اقداماتی علاوه بر حفظ تجربه‌های نسل‌های پیشین، امکان بررسی دقیق‌تر شیوه‌های ارائه خدمات درمانی در شرایط جنگی را نیز فراهم می‌آورد.
انتقال این تجربه‌ها به نسل جوان، به‌ویژه دانشجویان رشته‌های پرستاری و علوم پزشکی، از دیگر ابعاد اهمیت این موضوع است. آشنایی با تجربه‌های پرستاران دوران دفاع مقدس می‌تواند زمینه‌ای برای شناخت بهتر مسئولیت حرفه‌ای، اخلاق مراقبت، مدیریت بحران و اهمیت همبستگی اجتماعی در شرایط اضطراری فراهم کند.
میراث ماندگار ایثار و مسئولیت‌پذیری
دفاع مقدس عرصه‌ای برای نمایان شدن ظرفیت‌های اجتماعی مردم ایران بود؛ ظرفیتی که در حضور رزمندگان در جبهه‌ها، پشتیبانی خانواده‌ها، فعالیت امدادگران و تلاش شبانه‌روزی کادر درمان جلوه پیدا کرد. پرستاران در این میان، نمونه‌ای از ایثار اجتماعی بودند؛ ایثاری که نه با حضور در میدان‌های نظامی، بلکه با مراقبت از انسان‌های آسیب‌دیده و تلاش برای بازگرداندن آنان به زندگی معنا می‌یافت.
بازخوانی تجربه این قشر، در روزگار کنونی نیز اهمیت دارد. خاطرات و عملکرد پرستاران دوران جنگ یادآور آن است که آمادگی حرفه‌ای، مسئولیت‌پذیری، همبستگی و پایبندی به اصول اخلاقی، از مؤلفه‌های اساسی مواجهه با بحران‌ها هستند. تجربه آنان همچنین نشان می‌دهد که دانش و مهارت تخصصی زمانی می‌توانند بیشترین اثر را داشته باشند که با تعهد انسانی و احساس مسئولیت در برابر جامعه همراه شوند.
پرستاران دفاع مقدس با دانش، مهارت و تلاش مستمر خود برای نجات جان مجروحان، بخشی جدایی‌ناپذیر از روایت مقاومت مردم ایران را شکل دادند. هرچند نام همه آنان در اسناد و روایت‌های تاریخی ثبت نشده است، خدماتشان در زندگی مجروحان و خانواده‌های آنان و در حافظه اجتماعی جامعه باقی مانده است.
پاسداشت این میراث، مستلزم آن است که خاطرات پرستاران ثبت و منتشر شود، نقش آنان در تاریخ دفاع مقدس جایگاهی شایسته پیدا کند و نسل‌های آینده با این واقعیت آشنا شوند که در کنار حماسه‌آفرینی رزمندگان در خطوط مقدم، گروهی از متخصصان حوزه سلامت نیز با تلاش برای حفظ جان انسان‌ها، در جبهه‌ای دیگر از دفاع و مقاومت حضور داشتند.