به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت آیت‌الله جوادی آملی در جلسه هفتگی درس اخلاق که هم‌زمان با سالروز میلاد باسعادت حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها)، به تبیین جایگاه علمی و معرفتی اهل‌بیت(علیهم‌السلام) پرداخت و با بررسی سخنان آن حضرت در برابر عبیدالله بن زیاد، نقش ایشان را در مقابله با اندیشه جبرگرایی و تبیین اختیار و مسئولیت انسان تشریح کرد.
سخنان حضرت زینب(س)؛ پاسخی عمیق به جبرگرایی اموی
آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به جایگاه علمی و معرفتی اهل‌بیت(علیهم‌السلام) اظهار کرد: سخنان حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) در کوفه را نباید صرفاً واکنشی برخاسته از اندوه و مصیبت دانست؛ این سخنان، ناظر به یکی از مسائل مهم اعتقادی و کلامی، یعنی مسئله جبر و اختیار، بود.
وی با اشاره به سابقه ترویج اندیشه جبر در دوران حکومت امویان بیان کرد: معاویه در سال‌های حکومت خود برای تثبیت قدرت و تداوم حاکمیتش تلاش می‌کرد؛ به‌گونه‌ای که خیرها و برکات به نام دستگاه حکومت ثبت شود و در مقابل، بدی‌ها و مشکلات به خداوند نسبت داده شود. در چنین فضایی، اندیشه جبرگرایی ابزاری برای توجیه عملکرد حاکمان بود.
این استاد حوزه علمیه تأکید کرد: بنی‌امیه و پس از آنان بنی‌عباس و دیگر حاکمان، برای توجیه ستم‌ها و حفظ قدرت خود، بسیاری از حوادث را به قضا و قدر الهی نسبت می‌دادند تا از پذیرش مسئولیت رفتارهایشان شانه خالی کنند؛ در حالی که اهل‌بیت(علیهم‌السلام) با تبیین اصل اعتقادی «لا جبر و لا تفویض، و لکن أمرٌ بین أمرین»، بر مسئولیت انسان در قبال اعمال و رفتار خود تأکید داشتند.
وی افزود: ائمه(علیهم‌السلام) در بالاترین مراتب معرفت، مسائل دقیق علمی و عقلی را تبیین می‌کردند و در برابر انحراف‌های فکری و اعتقادی می‌ایستادند.
آیت‌الله جوادی آملی در ادامه، با اشاره به گفت‌وگوی حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) با عبیدالله بن زیاد، اظهار کرد: هنگامی که عبیدالله بن زیاد از حضرت زینب(س) پرسید آیا دیدی خدا با برادرت چه کرد؟ و در جایی دیگر، کشته‌شدن علی بن الحسین را به خداوند نسبت داد، در حقیقت می‌کوشید جنایت رخ‌داده را به اراده الهی منتسب کند.
وی افزود: پاسخ حضرت زینب(س) این بود: «ما رأیتُ إلا جمیلاً»؛ یعنی جز زیبایی ندیدم. این سخن به معنای تأیید جنایتکاران نبود، بلکه حضرت میان فعل الهی و رفتار انسان‌ها تمایز گذاشت. کار خداوند زیباست، اما شما عامل این جنایت هستید و مسئولیت شهادت عزیزان پیامبر(ص) بر عهده کسانی است که مرتکب آن شدند.
آیت‌الله جوادی آملی تصریح کرد: حضرت زینب(س) با این پاسخ، تفکر جبری اموی را به چالش کشید و نشان داد که نمی‌توان با نسبت‌دادن حوادث به خداوند، مسئولیت اعمال انسانی را انکار کرد.
انسان خود را به کمتر از بهشت نفروشد
آیت‌الله جوادی آملی در بخش دیگری از سخنان خود، با شرح فرازهایی از نهج‌البلاغه، به تبیین مفهوم آزادگی، ارزش حقیقی انسان و ضرورت شناخت جایگاه وجودی او پرداخت.
وی با اشاره به کلام امیرالمؤمنین علی(علیه‌السلام) در نهج‌البلاغه بیان کرد:
«أَلاَ حُرٌّ یَدَعُ هذِهِ اللُّمَاظَهَ لِأَهْلِهَا، إِنَّهُ لَیْسَ لِأَنْفُسِکُمْ ثَمَنٌ إِلَّا الْجَنَّهَ، فَلَا تَبِیعُوهَا إِلَّا بِهَا»
مضمون این سخن آن است که آیا آزادمردی نیست که این ته‌مانده ناچیز را برای اهلش واگذارد؟ بدانید که وجود شما بهایی جز بهشت ندارد؛ پس آن را به چیزی جز بهشت نفروشید.
وی در توضیح واژه «لماظه» گفت: لماظه به باقی‌مانده غذا در لابه‌لای دندان‌ها گفته می‌شود. بسیاری از مقام‌ها و موقعیت‌های حوزوی، دانشگاهی، سیاسی و اجتماعی را می‌توان از این منظر بررسی کرد؛ جایگاه‌هایی که دیگران پیش از ما به آن‌ها رسیده‌اند، از آن بهره برده‌اند و سپس گذشته‌اند.
این استاد حوزه علمیه افزود: انسان آزاده کسی است که خود را به چنین امور زودگذری سرگرم نکند و ارزش حقیقی وجود خویش را بشناسد.
آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر اینکه بهای حقیقی انسان کمتر از بهشت نیست، اظهار کرد: امیرالمؤمنین(ع) به انسان یادآوری می‌کند که نباید وجود خود را به چیزی کمتر از این ارزش بفروشد. کسی که از دلبستگی به موقعیت‌های گذرا فاصله بگیرد و به مقصد نهایی خود بیندیشد، هم بهشتی فکر می‌کند و هم خیر خود و دیگران را می‌خواهد؛ در نتیجه، نه به دیگران آسیب می‌رساند و نه خود را از خیر و کمال محروم می‌کند.
قلب انسان؛ کتابی برای شناخت حقیقت درون
آیت‌الله جوادی آملی در ادامه سخنان خود، با اشاره به عبارت «الْقَلْبُ مُصْحَفُ الْبَصَر»، بر ضرورت خودشناسی و توجه به خواسته‌ها و گرایش‌های درونی انسان تأکید کرد.
وی اظهار کرد: انسان باید کتاب دل خود را مطالعه کند و ببیند قلبش چه می‌خواهد و به کدام سو گرایش دارد. توجه به درون و شناخت تمایلات قلبی، زمینه‌ای برای اصلاح مسیر زندگی و حرکت آگاهانه در راه تعالی معنوی است.
این مفسر قرآن کریم با اشاره به اهمیت یاد خداوند و مناجات با پروردگار خاطرنشان کرد: قلب انسان ظرفیت آن را دارد که با خدای خود به مناجات بنشیند و با یاد و نام او، فاصله‌های معنوی را پشت سر بگذارد.
وی افزود: این فاصله‌ها با کنارگذاشتن دلبستگی‌های ناچیز و گذرا کاهش می‌یابد. هرچه انسان در مسیر قرب الهی پیش‌تر برود، ارتباط معنوی او با خداوند عمیق‌تر می‌شود؛ تا آنجا که رابطه او با یاد خدا، از مرحله گفتن «یا الله» به مرتبه‌ای عمیق‌تر از حضور و توجه قلبی می‌رسد؛ مرتبه‌ای که در تعبیر «الله» بیان شده است.
حقیقت انسان به زن و مرد بودن محدود نیست
آیت‌الله جوادی آملی در بخش پایانی سخنان خود، با اشاره به حقیقت روح و جایگاه انسان در نظام آفرینش اظهار کرد: در نگاه اسلامی، زن و مرد بودن به بُعد جسمانی انسان مربوط است و روح، از حیث حقیقت خود، نه مذکر است و نه مؤنث.
وی با اشاره به آیات قرآن کریم درباره ویژگی‌های مؤمنان و صالحان تأکید کرد: بدن، وسیله و پله‌ای برای پرواز روح است و ویژگی‌های جسمانی نباید با حقیقت روح یکسان انگاشته شود. روح انسان در مسیر کمال و تجرد حرکت می‌کند و از این منظر، حقیقت انسانی به زن یا مرد بودن محدود نمی‌شود.
این استاد حوزه علمیه خاطرنشان کرد: همه انسان‌ها می‌توانند با پیمودن مسیر تعالی و کمال، به مراتب والای انسانی و مقام انسان ملکوتی دست یابند.
آیت‌الله جوادی آملی در پایان، برای حاضران و همه کسانی که در مسیر تحقیق و تعالی علمی گام برمی‌دارند، دعا کرد و ابراز امیدواری کرد همگان مشمول دعای حضرت زینب کبری(سلام‌الله‌علیها) قرار گیرند، نظام اسلامی در سایه عنایت اهل‌بیت(علیهم‌السلام) از خطرها محفوظ بماند و این نظام به پیشگاه حضرت ولی‌عصر(عجل‌الله‌تعالی‌فرجه‌الشریف) تقدیم شود.