قرائت قرآن، خواندن آیت‌الکرسی و سوره‌های چهارقل، همراه داشتن حرز امام جواد(ع)، صدقه دادن و تلاوت دعاهای مأثور از جمله توصیه‌هایی است که در برخی منابع به آیت‌الله بهجت(ره) نسبت داده شده و بر انجام آن‌ها در زندگی روزمره تأکید شده است.
سیره پیامبر اکرم(ص) نشان می‌دهد که ایجاد همبستگی اجتماعی، حل اختلاف‌ها و مقابله با تفرقه‌افکنی از اصول بنیادین جامعه اسلامی است؛ اصلی که از ماجرای داوری درباره نصب حجرالاسود پیش از بعثت تا تأکید بر برادری میان مسلمانان و برخورد قاطع با اختلاف‌افکنان، در رفتار و گفتار ایشان جلوه‌گر شد.
چه چیزهایی درهای رحمت الهی را به روی انسان می‌گشایند و چه رفتارهایی او را از این موهبت دور می‌کنند؟ در آموزه‌های اسلامی، گناه و ناسپاسی در کنار عواملی مانند توبه، شکرگزاری، مهربانی و دعا مورد توجه قرار گرفته‌اند. قرآن کریم نیز دعایی برای پایداری در مسیر هدایت و طلب رحمت معرفی می‌کند؛ دعایی که با عبارت «رَبَّنَا لَا تُزِغْ قُلُوبَنَا بَعْدَ إِذْ هَدَیْتَنَا» آغاز می‌شود. اما برای نزدیک شدن به رحمت خداوند، چه دعاها و رفتارهایی در قرآن و روایات توصیه شده است؟
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تبیین ابعاد اعتقادی و کلامی سخنان حضرت زینب کبری(س) در برابر عبیدالله بن زیاد، تأکید کرد که پاسخ تاریخی آن حضرت در کوفه، مرزبندی روشنی میان اراده الهی و مسئولیت انسان بود؛ پاسخی که با رد تفکر جبرگرایانه حاکمان اموی، مسئولیت عاملان جنایت کربلا را آشکار ساخت.
دریافت پول بدون فاکتور، کار کردن بدون قرارداد رسمی یا کسب درآمد در بازاری که همه‌چیز در آن شفاف نیست، لزوماً به معنای حرام بودن روزی نیست؛ اما مرز میان درآمد حلال و مالی که با حق‌الناس آمیخته شده، کجاست؟ آموزه‌های اسلامی برای پاسخ به این پرسش، فراتر از ظاهر معاملات می‌روند و بر منشأ درآمد، صداقت در کسب‌وکار و رعایت حقوق دیگران تأکید می‌کنند؛ جایی که گاهی یک پنهان‌کاری کوچک می‌تواند مسئله‌ای بزرگ دربارۀ حلال بودن مال ایجاد کند.
آیا محبت اهل‌بیت(ع) برای شیعه واقعی بودن کافی است؟ امام رضا(ع) در حدیثی صریح، سه معیار اساسی برای تشخیص پیروان حقیقی اهل‌بیت(ع) معرفی می‌کنند: تسلیم در برابر فرمان آنان، پایبندی به سخنانشان و مخالفت با دشمنانشان؛ معیارهایی که نشان می‌دهد تشیع، فراتر از ادعا و احساس، به تعهد و رفتار عملی نیاز دارد.
آیا هر بار که برخلاف خواسته پدر و مادر تصمیم می‌گیریم، مستحق عاق شدن هستیم؟ از انتخاب رشته و شغل گرفته تا ازدواج و مهاجرت، گاهی یک جمله می‌تواند فرزند را میان خواسته‌های خانواده و حق انتخاب شخصی‌اش گرفتار کند: «اگر به حرفم گوش نکنی، عاقت می‌کنم!» اما آموزه‌های اسلام چه می‌گویند؟ آیا احترام به والدین به معنای اطاعت بی‌چون‌وچراست یا می‌توان با حفظ حرمت آنان، راهی متفاوت برای زندگی انتخاب کرد؟
امیرالمؤمنین امام علی (ع) در خطبه ۲۲۲ نهج‌البلاغه، یاد خدا را عاملی برای روشن‌شدن دل‌ها، بیداری عقل و رهایی انسان از غفلت معرفی می‌کنند؛ ایشان با ترسیم ویژگی‌های اهل ذکر، از انسان‌هایی سخن می‌گویند که در میان مشغله‌های دنیا، از یاد پروردگار غافل نمی‌شوند، به عدالت فرمان می‌دهند، از ناپسندی‌ها دوری می‌کنند و پیش از آنکه در قیامت مورد حسابرسی قرار گیرند، به محاسبه اعمال خویش می‌پردازند.
چه چیزی یک لشکر را واقعاً قدرتمند می‌کند؟ آموزه‌های امیرالمؤمنین علی(ع) در نهج‌البلاغه نشان می‌دهد که اقتدار نظامی تنها به سلاح و تجهیزات وابسته نیست؛ بلکه ایمان و تقوا، آمادگی دفاعی و فرماندهی شایسته، سه رکن اساسی قدرت را شکل می‌دهند. نگاهی به کلام امام علی(ع) و آیات قرآن کریم، از الگویی سخن می‌گوید که در آن، معنویت و آمادگی نظامی در کنار انسجام نیروها، زمینه‌ساز قدرت بازدارنده می‌شوند.
دغدغه‌مندی نسبت به کمبود «حیا» لزوماً نشانه ضعف اخلاقی نیست؛ گاهی همین نگرانی می‌تواند نشانه‌ای از بیداری وجدان و حیات معنوی انسان باشد. برای تقویت این فضیلت، نخست باید میان «حیای واقعی» و خودسرزنشی‌های افراطی تفاوت قائل شد و سپس با اصلاح ورودی‌های ذهن، تقویت کرامت نفس، انتخاب محیط و همراه مناسب و بازگشت آگاهانه به مسیر بندگی، زمینه نهادینه شدن حیا را در وجود خود فراهم کرد
دعا تنها برای روزهای گرفتاری نیست؛ در فرهنگ اسلامی، انسان مؤمن پیش از آنکه با بلا، فقر یا گمراهی مواجه شود، دست به دعا برمی‌دارد و از خداوند عافیت، توانگری و هدایت می‌طلبد؛ چراکه دعا در کنار عمل، می‌تواند زمینه دفع بلا و گشایش پیش از وقوع گرفتاری را فراهم کند.
مرحوم آیت‌الله حائری شیرازی با استناد به ماجرای حضرت یوسف(ع) و آیه ۴۲ سوره یوسف، تصویری متفاوت از قدرت شیطان ارائه می‌کند؛ از نگاه او، ابلیس حتی در فراموش شدن نام یوسف(ع) توسط هم‌بندش نیز بیش از آنچه خداوند اجازه داده، اختیار ندارد. پس چرا انسان گاهی از طلسم و جادو و سایه شیطان می‌ترسد، اما از «هوای نفس» که می‌تواند او را از مسیر حق دور کند، غافل می‌شود؟
حضرت مهدی(عج) تنها در مسئله ظهور و قیام، موضوع روایات امام صادق(ع) نیست؛ در سخنان آن حضرت، زندگی و دوران غیبت امام مهدی(عج) با سرگذشت پیامبرانی چون موسی، یوسف، عیسی، خضر، نوح و صالح(ع) و همچنین رسول اکرم(ص) و امیرالمؤمنین(ع) پیوند خورده است. از ولادت پنهانی و ناشناخته ماندن در میان مردم تا طولانی شدن غیبت و حتی شیوه مواجهه با مخالفان؛ شباهت‌هایی که به گفته این روایات، بخشی از رازهای مهدویت و استمرار سنت الهی در مسیر هدایت بشر را آشکار می‌کند.
عذرخواهی در فرهنگ دینی، به‌خودی‌خود نشانه نفاق نیست؛ آنچه مورد نکوهش قرار گرفته، تکرار خطا و پناه بردن مداوم به عذرخواهی بدون تلاش برای اصلاح رفتار است. سخن امام حسین(ع) درباره کسی است که هر روز مرتکب بدی می‌شود و هر بار با عذرخواهی از مسئولیت آن می‌گریزد، نه انسانی که پس از یک لغزش، اشتباه خود را می‌پذیرد، از فرد آسیب‌دیده پوزش می‌خواهد و برای جبران و اصلاح قدم برمی‌دارد. از همین رو، برای فهم درست این روایت باید میان خطا، پشیمانی، عذرخواهی و توبه تفاوت قائل شد.
خوش‌اخلاقی در آموزه‌های اسلامی صرفاً یک ویژگی فردی یا رفتار پسندیده اجتماعی نیست، بلکه از آن به‌عنوان عاملی مؤثر در کنترل خشم، تقویت روابط خانوادگی و اجتماعی و رشد معنوی انسان یاد شده است؛ چنان‌که امام صادق(ع) خوش‌اخلاقی را عاملی برای زدوده شدن گناهان معرفی می‌کند.
سال‌ها دعا، ختم و توسل برای رسیدن به یک خواسته، اما همچنان خبری از اجابت نیست؛ این پرسش که چرا برخی خواسته‌ها با وجود دعاهای فراوان برآورده نمی‌شوند، ذهن بسیاری را درگیر کرده است. استاد حوزه علمیه، در پاسخ به فردی که سال‌ها برای خانه‌دار شدن دعا کرده بود، از زاویه‌ای متفاوت به این مسئله پرداخته و تأکید می‌کند که گاهی مشکل در خودِ خواسته نیست، بلکه نوع نگاه انسان به نداشته‌ها و ماندن در غصه و نارضایتی است.
ما برای شناختن دشمن، معمولاً به بیرون از خود نگاه می‌کنیم؛ به مرزها، تهدیدها و کسانی که آشکارا در برابرمان ایستاده‌اند. اما قرآن و میراث عرفانی اسلام، از دشمنی سخن می‌گویند که از همه نزدیک‌تر است؛ دشمنی که درون انسان جای گرفته، لباس «من» پوشیده و گاهی خواسته‌های خود را چنان طبیعی جلوه می‌دهد که تشخیص آن از حقیقت وجود انسان دشوار می‌شود؛ «نفس» همان دشمن پنهانی است که مبارزه با آن، پیش از هر نبرد بیرونی آغاز می‌شود.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر اینکه توحید باید در همه شئون زندگی انسان ظهور پیدا کند، گفت: انسان موحد تنها کسی نیست که خداوند را در مقام اعتقاد واحد بداند، بلکه باید آثار توحید در رفتار فردی و اجتماعی او نمایان باشد؛ از عمل به علم و دستگیری از نیازمندان تا حفظ عزت و ایستادگی در برابر ظلم. وی با استناد به کلام امیرالمؤمنین(ع) تصریح کرد: «عزیز و سربلند باشید و ستم‌پذیر نباشید» و مردانه زندگی کردن یعنی هنرمندانه و شجاعانه زیستن.
اسلام برای سالمندان جایگاهی فراتر از یک توصیه اخلاقی قائل شده است؛ از تأکید قرآن بر رعایت حرمت پدر و مادر در دوران پیری تا روایاتی که احترام به سالخوردگان را هم‌سنگ تکریم پیامبر(ص) و نشانه بزرگداشت خداوند می‌دانند. اما چرا در فرهنگ اسلامی، موهای سپید و سال‌های عمر، خود به‌تنهایی مایه احترام است؟
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به معرفی حضرت مریم(س) در قرآن کریم، تأکید کردند که ایشان تنها الگوی زنان نیست، بلکه خداوند حضرت مریم(س) را به‌عنوان نمونه‌ای برای همه مؤمنان معرفی کرده است؛ الگویی که به گفته این مرجع تقلید، می‌تواند تصویری از جامعه ایمانی و انسان مؤمن ارائه دهد.
زندگی همیشه آرام و بی‌دغدغه پیش نمی‌رود؛ گاهی سختی‌ها و بحران‌ها چنان سنگین می‌شوند که انسان را تا مرز ناامیدی پیش می‌برند. با این حال، در آموزه‌های اسلام، مؤمن واقعی کسی است که در میان همین تندبادها، با تکیه بر یاد خدا، صبر و توکل، آرامش خود را حفظ می‌کند و همچون کوهی استوار از آزمون‌های دشوار عبور می‌کند.
چرا زندگی برای بعضی انسان‌ها پر از رنج، بیماری و گرفتاری است، اما عده‌ای دیگر در رفاه و آرامش به سر می‌برند؟ آیا هر سختی نشانه خشم خداوند و هر نعمت نشانه رضایت اوست؟ آموزه‌های قرآن و روایات نشان می‌دهد که ماجرا پیچیده‌تر از این برداشت ساده است؛ گاهی یک بلا می‌تواند آزمونی برای ایمان، عاملی برای رشد و ترفیع مقام یا حتی کفاره گناهان باشد و در مقابل، فراوانی نعمت نیز همیشه نشانه لطف الهی نیست و ممکن است در برخی موارد زمینه‌ای برای دوری بیشتر انسان از خداوند باشد.
توسل به پیامبر(ص) و اهل‌بیت(ع)، زیارت قبور اولیای الهی و تبرک به آثار آنان، از جمله موضوعاتی است که گاه با مفهوم «شرک» خلط می‌شود. علامه طباطبایی در بررسی این شبهه، میان «تأثیر مستقل» و «تأثیر به اذن خدا» و نیز میان «عبادت غیر خدا» و «شفاعت‌خواهی از اولیای الهی» تفاوت اساسی قائل می‌شود.
در برخی روایات، از ارتباط ارواح مؤمنان با بازماندگان پس از مرگ سخن گفته شده است؛ روایاتی که بر اساس آن، روح مؤمن به اذن الهی برای دیدار خانواده آورده می‌شود و آنچه موجب شادی و سرور اوست مشاهده می‌کند، در حالی که امور ناخوشایند از او پنهان می‌ماند.
گاهی یک جمله کوتاه می‌تواند دل کسی را شاد کند و یک کلمه نادرست، رابطه‌ای را به‌هم بریزد؛ از نگاه اسلام، خوب حرف زدن تنها به انتخاب واژه‌های زیبا محدود نمی‌شود، بلکه سلام کردن، نرم سخن گفتن، پرهیز از دشنام و تحقیر، بلند نکردن صدا، پرهیز از پرحرفی و دوری از سخنان بیهوده نیز بخشی از آداب گفت‌وگو با دیگران است.
قیامت در قرآن فقط روایت یک روز هولناک نیست؛ صحنه‌ای است که انسان در آن با حقیقت اعمال خود روبه‌رو می‌شود. پایان سوره نبأ از روزی سخن می‌گوید که برخی از شدت حسرت آرزو می‌کنند ای‌کاش به خاک تبدیل شده بودند و سوره نازعات، با تصویر نفخ صور، حضور فرشتگان و بازگشت ناگهانی انسان، حقیقت معاد را به تصویر می‌کشد؛ روزی که دیگر نه جای انکار است و نه راهی برای فرار از نتیجه انتخاب‌های انسان.
چرا برخی افراد به‌راحتی محبت دیگران را به دست می‌آورند و بعضی رابطه‌ها با کوچک‌ترین اختلافی سرد می‌شوند؟ قرآن کریم در توصیف یکی از مهم‌ترین پیوندهای انسانی از دو مفهوم کلیدی سخن می‌گوید: «مودت» و «رحمت»؛ دو نیرویی که نه‌تنها دل‌ها را به یکدیگر نزدیک می‌کنند، بلکه می‌توانند پایه‌های اعتماد، آرامش، گذشت و ماندگاری روابط را نیز استوار سازند. اما راز اثرگذاری این دو صفت در جذب قلوب چیست؟
قرار است نذر، عزاداری و برپایی مجالس مذهبی ما را به خدا نزدیک‌تر کند؛ اما آیا ممکن است هزینه‌های سنگین، سفره‌های پرزرق‌وبرق و رقابت بر سر بزرگ‌تر بودن هیئت‌ها، درست در نقطه مقابل این هدف قرار بگیرد؟ از نگاه قرآن و روایات، اسراف تنها یک رفتار نادرست اقتصادی نیست؛ بلکه می‌تواند با روح تقوا و اهداف معنوی آیین‌های دینی در تعارض قرار گیرد. پرسش اینجاست که چگونه می‌توان میان شکوه مراسم مذهبی و پرهیز از تجمل و اسراف تعادل برقرار کرد؟
در نگاه نخست، میان توصیه‌های اسلامی به حضور در جامعه و برخی روایات درباره فضیلت عزلت و گوشه‌گیری، نوعی تناقض به نظر می‌رسد؛ اما بررسی آیات قرآن و سخنان معصومان(ع) نشان می‌دهد که اسلام نه انزواطلبی را به‌عنوان یک شیوه دائمی زندگی توصیه می‌کند و نه هر نوع معاشرتی را مطلوب می‌داند. عزلت در منطق دینی، نسخه‌ای استثنایی برای شرایطی است که حضور در جامعه می‌تواند ایمان و سلامت اخلاقی انسان را تهدید کند یا کناره‌گیری، خود به ابزاری برای مقابله با فساد و انحراف تبدیل شود.
وقتی فرزند در معرض سیل محتوای فضای مجازی، تغییرات فرهنگی و آسیب‌های اخلاقی قرار می‌گیرد، اضطراب والدین قابل درک است؛ اما آیا پدر و مادر باید تصور کنند سرنوشت تربیتی فرزند کاملاً در دست آنهاست؟ آموزه‌های توحیدی با تأکید بر ماجرای حضرت موسی(ع) و مادرش، تصویری متفاوت ارائه می‌کنند: والدین باید نهایت توان خود را برای تربیت به کار بگیرند، اما نتیجه را به خدا بسپارند؛ خدایی که می‌تواند حتی در قلب کاخ فرعون، زمینه رشد و هدایت یک انسان را فراهم کند.