چهره واقعی انسان‌ها در برزخ چگونه آشکار می‌شود؟ پاسخ تأمل‌برانگیز علامه حسن‌زاده آملی

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، حضرت علامه حسن‌زاده آملی(رضوان‌الله‌تعالی‌علیه) در کلمه ۶۷ از کتاب ارزشمند «هزار و یک کلمه»، با تکیه بر مبانی فلسفه اسلامی و با استناد به آیات سوره مبارکه عبس، به بیان حقیقت «تجسم اعمال» پرداخته‌اند. از دیدگاه ایشان، ملکات نفسانی انسان، مواد اولیه‌ای هستند که صورت‌های برزخی و اخروی او را شکل می‌دهند و سیمای انسان در عالم آخرت، بر اساس همین ملکات و صفات درونی آشکار می‌شود.

بنابر روایت حوزه، علامه حسن‌زاده آملی با ارجاع به آثار مهمی همچون «عیون مسائل النفس» و مباحث مطرح‌شده در درس‌های «اتحاد عاقل به معقول»، توضیح داده‌اند که استمرار و مداومت انسان بر رفتارهای مختلف، سبب رسوخ صفات در نفس می‌شود. این صفات هنگامی که در وجود انسان تثبیت شوند، به ملکات نفسانی تبدیل شده و در ساخت صورت برزخی انسان نقش‌آفرینی می‌کنند؛ صورتی که در جهان آخرت، حقیقت نهایی و باطنی انسان را نمایان خواهد ساخت.

ملکات نفسانی چگونه صورت برزخی انسان را شکل می‌دهند؟

علامه حسن‌زاده آملی در تفسیر یکی از وجوه معنایی آیه شریفه «یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ» بیان می‌کنند که انسان‌ها متناسب با ملکات نفسانی خود در قیامت با صورت‌های متفاوتی محشور خواهند شد. این حقیقت در اصطلاح با عنوان «تمثل اعمال» و «تجسم اعمال» شناخته می‌شود.

بر اساس این دیدگاه، ملکات نفس نقش مواد و زمینه‌های شکل‌دهنده صورت‌های برزخی را دارند. ملکات نیک و صالح در قالب صورت‌هایی زیبا و شایسته ظهور می‌کنند، در حالی که ملکات ناپسند و صفات رذیله می‌توانند به صورت‌هایی زشت و ناخوشایند جلوه‌گر شوند.

از همین منظر، علامه حسن‌زاده آملی تصریح می‌کنند که برخی انسان‌ها به سبب ملکات نادرست و صفات ناپسند، با صورت‌هایی شبیه حیوانات درنده، ترسناک و آزاردهنده محشور می‌شوند؛ موضوعی که در ارتباط با تعبیر «یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ» قابل توجه است.

 اگر چشم برزخی انسان گشوده شود

در بخش دیگری از این بیان، نکته‌ای قابل تأمل مطرح می‌شود؛ اینکه حقیقت تجسم ملکات نفسانی تنها مربوط به عالم برزخ و آخرت نیست. علامه حسن‌زاده آملی می‌فرمایند اگر چشم برزخیت انسان گشوده شود، می‌توان افراد را حتی در همین نشئه نیز متناسب با ملکات و صفات درونی‌شان به صورت‌های گوناگون مشاهده کرد.

به این ترتیب، ظاهر انسان تنها بیانگر بخشی از حقیقت اوست و آنچه در باطن او، بر اثر تکرار اعمال و رفتارها شکل گرفته، می‌تواند در عالمی دیگر به صورت حقیقی او آشکار شود.

اعمال انسان چگونه در ساخت حقیقت او اثر می‌گذارند؟

بر مبنای این دیدگاه، رفتارهای انسان صرفاً اعمالی گذرا و بی‌اثر نیستند؛ بلکه تکرار یک رفتار می‌تواند موجب تثبیت یک صفت در نفس شود و استمرار آن صفت، ملکات نفسانی را پدید آورد. این ملکات نیز در نهایت می‌توانند مواد شکل‌دهنده صورت برزخی انسان باشند.

از این منظر، اخلاق و رفتار انسان فقط به زندگی دنیوی محدود نمی‌شود. هر رفتار و انتخاب انسان می‌تواند در شکل‌گیری حقیقت وجودی او اثرگذار باشد؛ حقیقتی که در عالم برزخ و آخرت آشکارتر و عینی‌تر خواهد شد.

متن سخن علامه حسن‌زاده آملی

علامه حسن‌زاده آملی رضوان‌الله تعالی علیه می‌فرمایند:

«قوله سبحانه یَوْمَ یَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِیهِ وَأُمِّهِ وَأَبِیهِ وَصَاحِبَتِهِ وَبَنِیهِ به یک وجه معنی آن این است که انسانها باقتضای ملکاتشان بصورتهای گوناگون محشور می شوند که از این امر تعبیر به تمثل اعمال و تجسم اعمال می شود چنانکه بتفصیل در دروس اتحاد عاقل به معقول و در عین ۶۳ عیون مسائل النفس و شرح آن سرح العیون بیان کرده ایم که ملکات نفس مواد صور برزخی اند .ملکات صالح بصورتهای نیکو محشور می شوند و طالح به روی‌ های زشت بلکه بصور حیوانات مفترس و موحش و موذی که یفر المرء من اخیه الخ . و اگر چشم برزخیت باز شود مردم را مطابق ملکاتشان بصور مختلف در همین نشأه نیز می بینی»

منبع: هزار و یک کلمه، کلمه ۶۷