حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تبیین ابعاد اعتقادی و کلامی سخنان حضرت زینب کبری(س) در برابر عبیدالله بن زیاد، تأکید کرد که پاسخ تاریخی آن حضرت در کوفه، مرزبندی روشنی میان اراده الهی و مسئولیت انسان بود؛ پاسخی که با رد تفکر جبرگرایانه حاکمان اموی، مسئولیت عاملان جنایت کربلا را آشکار ساخت.
آیا می‌توان از ایمان و اخلاق سخن گفت، اما در محیط کار حقوق مردم را نادیده گرفت، از مسئولیت شانه خالی کرد یا به وعده‌ها پایبند نبود؟ قرآن کریم با تأکید بر سه اصل تلاش مسئولانه، امانت‌داری و هماهنگی گفتار با کردار، معیاری روشن برای سنجش اخلاق حرفه‌ای ارائه می‌دهد؛ معیارهایی که نشان می‌دهند دینداری واقعی فقط در عبادت و شعار خلاصه نمی‌شود، بلکه در تصمیم‌ها، عملکرد و نحوۀ برخورد ما با دیگران نیز خود را نشان می‌دهد.
حجت‌الاسلام حسین انصاریان، مفسر قرآن کریم، با تأکید بر اینکه برای انجام کار خیر نباید منتظر فراهم شدن امکانات بود، می‌گوید: نیکی کردن حتی با بخشیدن نصف یک خرما یا انجام کارهای ساده‌ای مانند جارو کردن مسجد و نظافت سرویس‌های بهداشتی مسجد و حسینیه امکان‌پذیر است؛ چراکه هیچ فرصتی برای خدمت و نیکوکاری نباید از دست برود.
گاهی مشکل انسان این نیست که راه درست را نمی‌شناسد؛ حقیقت را می‌بیند، از آن سخن می‌گوید، اما وقتی پای منافع شخصی، پذیرش اشتباه یا کنارگذاشتن خواسته‌های نفس به میان می‌آید، مسیر دیگری را انتخاب می‌کند.
آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر اینکه حقیقت انسان به روح او وابسته است و جنسیت به بدن تعلق دارد، زن و مرد را در حقیقت انسانیت مشترک دانست و گفت: رشد و تعالی انسان با علم، تربیت و اخلاق امکان‌پذیر است. وی همچنین با تأکید بر ضرورت گفت‌وگوی عالمانه و همراه با مهربانی با نسل جوان، تصریح کرد که فشار و تحمیل نمی‌تواند جایگزین آگاهی‌بخشی و تربیت صحیح شود.
آیت‌الله العظمی جوادی آملی با تأکید بر اینکه زن و مرد در حقیقت انسانیت یکسان هستند، گفت: اگر انسان به حقیقت وجود خود پی ببرد، می‌تواند به مقام فرشتگی برسد؛ از این رو به‌جای اختلاف و درگیری باید با اخلاق، تعلیم و تربیت و زبان نیک، زمینه آگاهی و رشد انسان‌ها را فراهم کنیم.
امیرالمؤمنین(ع) در روایتی تأمل‌برانگیز، علم و ادب را «بهای جان» انسان معرفی می‌کنند و بر تلاش برای آموختن و کسب فضایل تأکید دارند؛ نگاهی که نشان می‌دهد ارزش حقیقی انسان نه به داشته‌های مادی، بلکه به میزان رشد علمی، اخلاقی و شخصیتی او وابسته است.
آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر ضرورت اجرای عدالت در جامعه گفت: به جای ناله و ضجه برای نزول باران، باید عدالت را در جامعه و دستگاه قضایی جاری کرد؛ چراکه اجرای احکام عادلانه و کنار گذاشتن رفتارهای ناعادلانه، برای کشور از باران چهل‌روزه نافع‌تر است.
سخنران حرم بانوی کرامت با اشاره به آیات ۱۰۷ تا ۱۱۰ سوره کهف، چهار اصل «ایمان به خدا، عمل صالح، امید و اخلاص» را راهکار قرآنی مؤمنان برای عبور از شرایط سخت و بحرانی دانست و گفت: حتی در شرایطی که دشمنان در برابر ملت صف‌آرایی کرده‌اند، تکیه بر این اصول می‌تواند انسان را در مسیر خود ثابت‌قدم و استوار نگه دارد.
ابلیس و شیطان اگرچه از منظر حقیقت و کارکرد، دو مفهوم متفاوت به شمار می‌روند، اما در یک هدف مشترک‌اند؛ ایجاد وسوسه و شبهه برای دور کردن انسان از مسیر الهی و ایجاد فاصله میان او و خداوند؛ مسیری که می‌تواند از تضعیف ارتباط انسان با حقیقت الهی آغاز و به لغزش و سقوط او منتهی شود.
زندگی پرشتاب و درگیری‌های روزمره، فرصت خلوت با خداوند را از بسیاری از انسان‌ها گرفته است؛ اما مرحوم حاج اسماعیل دولابی راهکاری ساده برای بازگشت دل به محضر الهی ارائه کرده است؛ تنها ۱۰ دقیقه خلوت، وضو، استغفار و صلوات، تمرینی که به گفته او می‌تواند به‌تدریج تمام لحظات شبانه‌روز انسان را با یاد خداوند همراه کند.
«دو دستم و دو چشمم را به خدا هدیه کردم؛ خدایا از من قبول کن!» این جملات، روایت آیت‌الله جوادی آملی از دیدار با جانبازی در صحرای عرفات است؛ روایتی که در کنار مقایسه تاریخ از دست رفتن سرزمین‌های ایران در دوران قاجار و پهلوی با مقاومت هشت‌ساله رزمندگان، تصویری ماندگار از ایمان، ایثار و عظمت حماسه‌سازان دفاع مقدس ترسیم می‌کند.
سال‌ها دعا، ختم و توسل برای رسیدن به یک خواسته، اما همچنان خبری از اجابت نیست؛ این پرسش که چرا برخی خواسته‌ها با وجود دعاهای فراوان برآورده نمی‌شوند، ذهن بسیاری را درگیر کرده است. استاد حوزه علمیه، در پاسخ به فردی که سال‌ها برای خانه‌دار شدن دعا کرده بود، از زاویه‌ای متفاوت به این مسئله پرداخته و تأکید می‌کند که گاهی مشکل در خودِ خواسته نیست، بلکه نوع نگاه انسان به نداشته‌ها و ماندن در غصه و نارضایتی است.
دفاع مقدس فقط روایت سنگرها و میدان‌های نبرد نیست؛ روایت مردمی است که ترس، دلتنگی، کمبود و دوری را با صبر، همدلی و مسئولیت‌پذیری پشت سر گذاشتند. امروز نیز اگرچه بسیاری از آزمون‌های ما صدای انفجار ندارند، اما در بزنگاه‌های زندگی می‌توانند ایمان و باورهای ما را محک بزنند؛ جایی که باید میان آسودگی شخصی و مسئولیت، میان ترس و ایستادگی و میان ناامیدی و امید، دست به انتخاب بزنیم.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر اینکه توحید باید در همه شئون زندگی انسان ظهور پیدا کند، گفت: انسان موحد تنها کسی نیست که خداوند را در مقام اعتقاد واحد بداند، بلکه باید آثار توحید در رفتار فردی و اجتماعی او نمایان باشد؛ از عمل به علم و دستگیری از نیازمندان تا حفظ عزت و ایستادگی در برابر ظلم. وی با استناد به کلام امیرالمؤمنین(ع) تصریح کرد: «عزیز و سربلند باشید و ستم‌پذیر نباشید» و مردانه زندگی کردن یعنی هنرمندانه و شجاعانه زیستن.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به معرفی حضرت مریم(س) در قرآن کریم، تأکید کردند که ایشان تنها الگوی زنان نیست، بلکه خداوند حضرت مریم(س) را به‌عنوان نمونه‌ای برای همه مؤمنان معرفی کرده است؛ الگویی که به گفته این مرجع تقلید، می‌تواند تصویری از جامعه ایمانی و انسان مؤمن ارائه دهد.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تبیین جایگاه نظم اجتماعی در نظام امامت و امت، بر ضرورت فهم صحیح معارف اهل‌بیت(ع)، اداره جامعه بر پایه اجتهاد و عدالت و مسئولیت فقها در عصر غیبت تأکید کردند و گفتند: گردانندگان جامعه باید مجتهد باشند، مجتهدانه بفهمند، مجتهدانه عمل کنند و عادلانه عمل کنند.
همه لغزش‌ها ناگهان اتفاق نمی‌افتند؛ گاهی یک دلبستگی ساده، اگر از کنترل خارج شود، می‌تواند انسان را قدم‌به‌قدم از مسیر درست دور کند. در روایتی از امام صادق(ع)، شش دلبستگی به‌عنوان زمینه‌های مهم عصیان معرفی شده‌اند؛ دلبستگی‌هایی که در ظاهر بخشی از زندگی‌اند، اما افراط در آنها می‌تواند به غفلت از وظایف و ارتکاب گناه منجر شود.
آیت‌الله جوادی آملی با تکیه بر آیه «إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ» توضیح می‌دهد که توبه تنها بازگشت از گناه نیست؛ بلکه انسان باید به مرحله‌ای برسد که از گناه فاصله بگیرد و در مسیر حبیب خدا حرکت کند. او در تبیین تفاوت «محب» و «محبوب» می‌گوید ممکن است کسی خدا را دوست داشته باشد، اما برای رسیدن به مقام محبوبیت الهی، باید در مسیر خاصی حرکت کند؛ مسیری که با توبه واقعی و فاصله گرفتن از گناه پیوند خورده است.
مجلس روضه حضرت فاطمه زهرا(س) برای آیت‌الله محسنی ملایری تنها محفلی برای شنیدن مصیبت نبود؛ حرمت این مجلس آن‌قدر برای ایشان اهمیت داشت که حتی یک تبسم نیز از نگاهشان دور نمی‌ماند. در خاطره‌ای نقل‌شده از ایشان، تذکری به یکی از حاضران به دلیل بی‌توجهی به تبسم فرزندشان، تصویری روشن از حساسیت ایشان نسبت به ادب در مجلس عزای حضرت زهرا(س) به دست می‌دهد.
سال‌ها «درس‌هایی از قرآن» با صدای محسن قرائتی، مفاهیم قرآنی را به ساده‌ترین زبان به خانه‌های مردم برد؛ اما امروز که امکان حضور این چهره اثرگذار کمتر شده، یک سؤال جدی پیش روی نهادهای فرهنگی و تبلیغی است: چرا در این سال‌ها برای تربیت نسلی از مبلغان جوان، باسواد و مسلط به زبان رسانه امروز برنامه‌ریزی نکرده‌ایم؟
آیت‌الله جوادی آملی با اشاره به تفاوت میان «بردگی ظاهری» و «بردگی باطنی» تأکید کرد که اسارت انسان تنها به سلطه استعمار و استبداد قدرت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه هوس‌ها و خواهش‌های نفسانی نیز می‌توانند انسان را از درون به بند بکشند؛ به گفته وی، «حرص و طمع» از مهم‌ترین جلوه‌های این بردگی است و انسان پیش از تلاش برای آزادی دیگران، باید خود را از این اسارت درونی رها کند.
شهیدان چگونه به مقام بی‌هراسی از غیر خدا رسیدند؟ آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی در تبیین جایگاه عرفانی شهیدان، توحید و یقین به مبدأ مستقل الهی را عامل رهایی انسان از ترس می‌داند و تأکید می‌کند که شهیدان با قیام خالصانه برای تقویت قسط و عدل و مقابله با جور، نشان دادند که دل به غیر خدا نسپرده و از هیچ قدرتی جز او هراس ندارند.
آیت‌الله آقا مجتبی تهرانی (ره) با معرفی حیا به‌عنوان یکی از عناصر حافظ ساختار وجودی انسان، «پرده‌داری» را روش اولیای الهی و «پرده‌دری» را شیوه جریان‌های شیطانی دانست.
علامه حسن‌زاده آملی(قدس‌سره) برای کسانی که در جست‌وجوی سیر و سلوک و معرفت نفس هستند، از یک دفترچه ساده اما مهم سخن می‌گفت؛ دفترچه‌ای که انسان باید پیش از آنکه روز حساب، دفتر اعمالش را در برابر او بگشاید، خودش هر روز آن را مرور کند و ببیند در مسیر زندگی یک قدم به خداوند نزدیک‌تر شده است یا نه.
سیره پیامبر اکرم(ص) نشان می‌دهد مردمی‌بودن پیش از آنکه در سخن و ادعا مطرح شود، باید در شیوه زندگی و نحوه رفتار با مردم دیده شود؛ پیامبری که روی زمین می‌نشست، غذای ساده می‌خورد و حتی دعوت یک غلام برای خوردن نان جوین را می‌پذیرفت.
عمر، سرمایه‌ای است که حتی یک لحظه از آن قابل بازگشت نیست؛ اما غفلت می‌تواند همین سرمایه گران‌بها را به‌سادگی در مسیر گناه و نافرمانی از بین ببرد. علامه حسن‌زاده آملی(ره) با نقل سخنی از شیخ محمد بهاری(ره)، مراقبه را «کشیک نفس» می‌داند؛ مراقبتی دائمی که انسان را هوشیار نگه می‌دارد تا اعضا و جوارحش به سوی معصیت کشیده نشوند و لحظه‌های ارزشمند زندگی بیهوده از دست نرود.
در محاسبات معمول نظامی، تعداد نیرو، تجهیزات و امکانات، معیار اصلی سنجش قدرت و پیروزی است؛ اما در منطق قرآن، همه‌چیز به معادلات مادی ختم نمی‌شود. ممکن است جبهه حق از نظر نفرات در اقلیت باشد، اما وقتی ایمان، اتحاد، مقاومت و نصرت الهی در کنار آن قرار گیرد، همین «قلّت» می‌تواند به «کثرت» تبدیل شود. آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با تبیین تفاوت ماهوی سپاه اسلام و جبهه باطل، از حقیقتی سخن می‌گویند که دشمن از آن بی‌بهره است: «آنان با خدا هستند و خدا هم با آنان؛ و هرجا خدا هست، کثرت هست.
اختلاف همیشه بد نیست؛ اما مخالفت می‌تواند دین و جامعه را به تفرقه بکشاند. آیت‌الله جوادی آملی با تفکیک این دو مفهوم، از راهی سخن می‌گوید که وحدت اسلامی از آن می‌گذرد: شناخت دین، شناخت علی(ع) و شناخت خود.
علامه محمدتقی جعفری با طرح مثالی ساده، به این پرسش بنیادین پاسخ می‌دهد که اگر انسان معنای هستی و هدف زندگی را نداند، آیا می‌تواند به آرامش و سعادت واقعی برسد؟