مقام و جاه شاید یکی از شیرین‌ترین لذت‌های دنیوی باشد، اما آیت‌الله مجتبی تهرانی هشدار می‌دهد همین لذتِ فریبنده می‌تواند انسان را به خسران دنیا و آخرت برساند.
گاهی بزرگ‌ترین فاصله میان انسان و خدا نه در بیرون، بلکه در درون او شکل می‌گیرد؛ آیت‌الله مصباح یزدی «انانیت، غرور و خودپسندی» را از مهم‌ترین حجاب‌های میان انسان و معبود می‌دانست و تضرع و شکستن خودیّت را راهی برای نزدیک شدن به درگاه الهی معرفی می‌کرد.
بسیاری از دارایی‌هایی که انسان در طول زندگی برای به‌دست آوردنشان تلاش می‌کند، سرانجام با مرگ از او جدا می‌شوند؛ اما همه سرمایه‌های انسان چنین سرنوشتی ندارند. آیت‌الله حاج‌آقا مجتبی تهرانی(ره) با اشاره به مفهوم «کمال حقیقی» تأکید می‌کند که علم و ملکات حسنه از جمله سرمایه‌هایی هستند که انسان می‌تواند آنها را با خود از دنیا به برزخ و سپس قیامت ببرد.
اگر همه دنیا در اختیار انسان باشد، آیا چیزی از آن با او به آخرت می‌رود؟ آیت‌الله مجتبی تهرانی پاسخ متفاوتی به این پرسش داده است.
از خدا و پیامبر(ص) تا نفس، اعضای بدن و پدر و مادر؛ انسان در برابر چه کسانی مسئول است و کدام حق‌ها را بیشتر فراموش می‌کنیم؟
در روایتی از پیامبر اکرم(ص)، علم فقط ابزار دانستن نیست؛ بلکه کلید شناخت خدا، عبادت، تشخیص حلال و حرام و حتی حفظ پیوندهای خانوادگی معرفی شده است.
احترام به پدر و مادر فقط یک توصیه اخلاقی نیست؛ در آموزه‌های دینی برای بی‌احترامی و عقوق والدین پیامدهای سنگینی در دنیا و آخرت بیان شده است. مرحوم آیت‌الله محمدعلی ناصری با اشاره به روایات، از آثار عاق والدین و نقش رضایت پدر و مادر در زندگی انسان می‌گوید.
انسان تا وقتی مرگ را از یاد می‌برد، ممکن است جاه، ریاست و مال دنیا را حقیقتی ماندگار بپندارد؛ آیت‌الله آقا مجتبی تهرانی(ره) هشدار می‌دهد که غفلت از مرگ و قیامت، انسان را به جایی می‌رساند که حقیقت را با امور موهوم معامله کند.
چرا بعضی آدم‌ها در مسیر معنوی زندگی گرفتار غفلت می‌شوند؟ آیت‌الله‌العظمی جوادی آملی با استناد به روایات، «تفکر» و «شب‌زنده‌داری» را دو کلید بیداری دل و حرکت انسان به سوی خدا معرفی می‌کند.
حدیث کساء در میان برخی بزرگان و عارفان جایگاه ویژه‌ای داشته است؛ استاد اخلاق با اشاره به توصیه آیت‌الله بهجت و آیت‌الله گلپایگانی، از مداومت آنان بر خواندن این حدیث برای رفع حاجت‌ها و گرفتاری‌ها روایت کرده است.
چرا برخی انسان‌ها در بهشت و برخی در جهنم جاودانه می‌شوند؟ امام صادق(ع) در روایتی، پاسخ این پرسش مهم را در «نیت» انسان می‌دانند و با استناد به آیه‌ای از قرآن کریم توضیح می‌دهند که اگر انسان می‌توانست برای همیشه در دنیا باقی بماند، نیت و جهت‌گیری او نسبت به اطاعت یا نافرمانی خداوند، معیار مهمی در سرنوشت ابدی او خواهد بود.
دروغی که اسمش را «مصلحت» می‌گذاریم، شاید یک دعوا را عقب بیندازد یا سودی فوری به همراه داشته باشد، اما امام صادق(ع) هشدار می‌دهند که صداقت، پایه آرامش، اعتماد و برکت در زندگی است.
آیت‌الله العظمی جوادی آملی: گفتار حکیمانه و رفتار صادقانه امام جعفر صادق(ع)، تنها به زمانه آن حضرت محدود نمی‌شود و همچنان می‌تواند برای مسلمانان در عرصه‌های فردی و اجتماعی راهگشا باشد. سیره آن امام بزرگوار نشان می‌دهد که تربیت انسان و اصلاح جامعه، در کنار یکدیگر قرار دارند و برای رسیدن به جامعه‌ای متحد، باید هم اخلاق فردی و هم روابط اجتماعی مورد توجه قرار گیرد.
روایتی تأمل‌برانگیز از عالمی که ابتدا دعوت متوکل عباسی را برای آموزش فرزندانش نپذیرفت، اما در ادامه با وسوسه اطرافیان وارد این مسیر شد و سرانجام در برابر افزایش حقوق، اعترافی تلخ بر زبان آورد: «من دینم را فروخته‌ام.»
آیت‌الله جوادی آملی با تکیه بر آیه «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ» توضیح می‌دهد که عقیده، اخلاق و عمل صالح برای پیمودن صراط مستقیم، نیازمند هدایت و پیشوایی معصوم است و حضرت ولی‌عصر(عج) قافله‌سالار این مسیر نورانی به شمار می‌آید.
استاد قرائتی با تمثیل ساده «پدر و فرزند» توضیح می‌دهد چرا انسان نباید سرمایه عمر و توان خود را ارزان در اختیار دیگران بگذارد؛ وقتی خداوند همه سرمایه وجودی ما را بخشیده و برای کار نیک پاداشی چندبرابر وعده داده است.
امام صادق(ع) در روایتی که در کتاب «وسائل الشیعه» نقل شده است، به هشداری الهی خطاب به یکی از پیامبران گذشته اشاره می‌کنند؛ هشداری درباره ظهور گروهی که برای دستیابی به دنیا، مال، جاه و ریاست، دین را به ابزاری برای فریب مردم تبدیل می‌کنند.
حق‌الناس و حق‌الله هر دو در آموزه‌های دینی جایگاهی مهم دارند، اما وقتی سخن از مسئولیت انسان در برابر خداوند و بندگان او به میان می‌آید، این پرسش مطرح می‌شود که کدام‌یک اولویت دارد و تضییع حقوق دیگران چه پیامدی خواهد داشت؟
آیت‌الله حائری شیرازی با اشاره به ماجرای اصحاب کهف، یک توصیه مهم برای زندگی روزمره دارد: گاهی درست در لحظه‌ای که احساس می‌کنیم برنده بحث هستیم، باید گفت‌وگو را متوقف کنیم؛ چرا که ادامه جدال می‌تواند یک اختلاف ساده را به کینه و فروپاشی رابطه تبدیل کند.
مرحوم آیت‌الله محمدتقی بهجت در توصیه‌ای اخلاقی، با هشدار نسبت به فریب و دروغ، بر ضرورت حفظ پیوند با قرآن و عترت تأکید کرد و گفت: نباید دروغ را از مردم دنیا خرید و پذیرفت.
آیت الله سید علی قاضی در رفتار با دیگران، توجه ویژه‌ای به شاد کردن دل‌ها داشت؛ چنان‌که به نوجوانی که در حمام کفش او را جفت می‌کرد، بیش از دستمزد معمول می‌پرداخت و هدفش را شادی دل او و بهره معنوی از این کار می‌دانست.
آیت‌الله محفوظی جوانی را «بهار توبه» می‌نامند؛ چرا که بار گناه سبک‌تر و قلب، آمادگی بیشتری برای اصلاح دارد. با گذشت عمر، ریشه‌های گناه در جان مستحکم‌تر و قلب دچار کدورت و ظلمت بیشتری می‌شود.
یکی از آسیب‌های جدی در رفتارهای فردی و اجتماعی، پدیده «غضب» یا عصبانیت است. حجت‌الاسلام والمسلمین فلاح با اشاره به روایت نورانی امام صادق (علیه‌السلام) که می‌فرمایند: «اَلْغَضَبُ مِفْتَاحُ کُلِّ شَرٍّ»، به تحلیل این ویژگی مخرب پرداخته و تأکید می‌کند که برخلاف تصورِ برخی، نمی‌توان از مسیر خشم به خیر و برکت دست یافت.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی با تأکید بر ضرورت شناخت قوای درونی انسان گفت: انسان در درون خود کافر ندارد، اما منافق دارد و بخش عمده آسیب‌هایی که انسان متحمل می‌شود، از همین شئون و نیروهای منافقانه درونی ناشی می‌شود؛ ازاین‌رو، شناخت نفس و ارزیابی مستمر قوای درونی، مقدمه تحصیل تقوا و تهذیب انسان است.
آیت‌الله حاج آقا مجتبی تهرانی(ره) در شرح روایتی از امام زین‌العابدین(ع)، به آسیب خطرناک «طلب ریاست باطله» می‌پردازد؛ آسیبی که به تعبیر روایت، انسان را در شمار کسانی قرار می‌دهد که «خسر الدنیا والآخرة» می‌شوند.
حجاب در مکتبِ اسلام، فراتر از یک حکم شرعی، «دژِ نفوذناپذیرِ کرامت» و امنیت اخلاقی جامعه است. نوشتارِ حاضر با واکاویِ هجمهٔ سازمان‌یافتهٔ دشمن به نهادِ خانواده و نقدِ نگاهِ کالاییِ تمدنِ غرب به زن، بر ضرورتِ هم‌افزاییِ «قاطعیتِ حاکمیتی» و «غیرتِ همگانی» در پاسداری از حریمِ عفاف تأکید می‌ورزد.
ریاست‌طلبی در نگاه آیت‌الله مجتبی تهرانی(ره) با پذیرفتن مسئولیتی که خداوند بر عهده انسان می‌گذارد، تفاوتی اساسی دارد. ایشان با استناد به سخن امام صادق(ع) که فرمودند «مَنْ طَلَبَ الرِّئَاسَةَ هَلَکَ»، تأکید می‌کند که کسی که برای رسیدن به ریاست تلاش می‌کند، در معرض هلاکت است؛ اما در «ریاست الهیه»، این خداوند است که مسئولیت را به فرد شایسته می‌سپارد، نه اینکه انسان برای به دست آوردنش دنباله‌روی کند.
حضرت آیت‌الله جوادی آملی در درس اخلاق خود، عبادت‌کنندگان را بر اساس انگیزه بندگی به سه گروه تقسیم کرد. به گفته وی، برخی از سر ترس عبادت می‌کنند، گروهی با انگیزه رسیدن به بهشت و عده‌ای نیز از سر شکر و شوق دیدار خداوند.
قرآن کریم در ترسیم سیمای «عبادالرحمن»، مجموعه‌ای از ویژگی‌های اخلاقی، عبادی و اجتماعی را برمی‌شمارد؛ از تواضع و بردباری و شب‌زنده‌داری گرفته تا پرهیز از شرک، قتل، زنا و شهادت دروغ، توجه به آیات الهی و دعا برای خانواده‌ای صالح و شایسته.
اخلاق از جمله اموری است که اسلام تأکید فراوانی بر آن کرده و از مسلمانان خواسته است دارای خلق نیکو باشند. بر اساس روایات، پس از اصلاح اعتقادات و باورهای انسان، اخلاق جایگاهی بسیار والا در اسلام دارد و «خیار عباد» و بهترین بندگان خدا کسانی هستند که از کار نیک خود شادمان و از لغزش و گناه خود بلافاصله پشیمان و اهل استغفار باشند.