به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، آزادی چه جایگاهی در نگاه قرآنی دارد و چرا می‌توان آن را حقی برای انسان دانست؟ رهبر شهید با تکیه بر مفهوم «حق» در قرآن کریم، به تبیین نسبت میان آزادی، اراده انسان و نظام هدفمند آفرینش پرداختند؛ دیدگاهی که آزادی را در پیوند با حکمت الهی و ساختار آفرینش بررسی می‌کند.
آزادی در چارچوب مفهوم قرآنی «حق» در بخشی از این بیانات آمده است:
«یکی از مواد این عالم، اراده‌ی انسان است؛ یکی از مواد این تشریع، آزادی انسان است؛ پس این حق است. با این دید به مسئله‌ی آزادی نگاه کنیم، که آزادی حق است در مقابل باطل.»
این عبارت، محور اصلی دیدگاه مطرح‌شده درباره آزادی را روشن می‌کند. برای فهم این نگاه، باید ابتدا به معنای «حق» در اصطلاح قرآنی توجه کرد؛ مفهومی که در آیات متعددی از قرآن کریم به کار رفته و در این بیانات، با نظام‌مندی و هدفمندی آفرینش پیوند خورده است.
در این برداشت، حق صرفاً به معنای یک خواسته یا امتیاز فردی نیست، بلکه با نظمی هدفدار و هماهنگ ارتباط دارد؛ نظمی که اجزای آن در پیوند با یکدیگر قرار گرفته‌اند و در چارچوب حکمت الهی معنا پیدا می‌کنند.
آفرینش بر پایه حق؛ نگاهی به نظام هستی
در قرآن کریم، آفرینش آسمان‌ها و زمین با مفهوم حق توصیف شده است. از جمله در آیه ۴۴ سوره عنکبوت می‌خوانیم:
«خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالأَرضَ بِالحَقِّ ۚ إِنَّ فی ذٰلِکَ لَآیَةً لِلمُؤمِنینَ»
خداوند آسمان‌ها و زمین را به حق آفرید و در این امر، نشانه‌ای برای مؤمنان قرار داد.
همچنین در آیه ۳۹ سوره دخان آمده است:
«ما خَلَقناهُما إِلّا بِالحَقِّ وَلٰکِنَّ أَکثَرَهُم لا یَعلَمونَ»
آن دو را جز به حق نیافریدیم، ولی بیشتر آنان نمی‌دانند.
در تبیین رهبر شهید، این آیات به نظامی اشاره دارند که در آن، آفرینش بر پایه حکمت و هدفمندی شکل گرفته است. اجزای عالم هستی مستقل و بی‌ارتباط با یکدیگر نیستند، بلکه در نظمی هماهنگ قرار دارند.
در این چارچوب، اراده و اختیار انسان نیز بخشی از واقعیت آفرینش است؛ ویژگی‌ای که در بررسی جایگاه آزادی و مسئولیت انسان اهمیت پیدا می‌کند.
از نظام تکوین تا نظام تشریع
در ادامه این بیانات، میان نظام تکوین و نظام تشریع ارتباط برقرار می‌شود.
نظام تکوین به آفرینش و ساختار هستی اشاره دارد و نظام تشریع، قلمرو هدایت، احکام و دستورهای الهی را در بر می‌گیرد. در این نگاه، هر دو در چارچوب حکمت الهی معنا دارند و میان آنها هماهنگی برقرار است.
قرآن کریم درباره نزول کتاب آسمانی می‌فرماید:
«ذٰلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ نَزَّلَ الکِتابَ بِالحَقِّ»
این تعبیر در آیه ۱۷۶ سوره بقره آمده و بر نزول کتاب الهی بر پایه حق تأکید می‌کند.
همچنین در آیه ۱۱۹ همین سوره می‌خوانیم:
«إِنّا أَرسَلناکَ بِالحَقِّ بَشیرًا وَنَذیرًا»
ما تو را به حق، برای بشارت و بیم دادن فرستادیم.
بر اساس تبیین ارائه‌شده در این سخنرانی، همان‌گونه که عالم آفرینش نظامی هدفمند دارد، تشریع الهی نیز در چارچوب حکمت و هدفمندی قرار می‌گیرد. با این حال، انسان می‌تواند با اراده خود از مسیر درست فاصله بگیرد و به تخلف یا انحراف روی آورد.
از همین‌جا مسئله اختیار و آزادی اهمیت پیدا می‌کند: انسان در برابر مسیرهای پیش روی خود، امکان انتخاب دارد و انتخاب‌های او می‌توانند با جهت کلی نظام حق هماهنگ یا از آن منحرف شوند.
چرا آزادی یک حق است؟
محور اصلی سخنان رهبر شهید، پیوند میان اراده انسان در نظام آفرینش و آزادی در نظام تشریع است.
اگر اراده انسان بخشی از ساختار هستی باشد، آزادی نیز در چارچوب تشریع الهی جایگاهی اساسی پیدا می‌کند. بر این اساس، آزادی را باید در پیوند با حق، اختیار و مسئولیت انسان بررسی کرد.
این برداشت، آزادی را صرفاً به معنای رهایی از هرگونه قید و مسئولیت محدود نمی‌کند؛ بلکه آن را در چارچوبی گسترده‌تر قرار می‌دهد که در آن، اختیار انسان با حکمت، هدفمندی و امکان انتخاب میان حق و باطل ارتباط دارد.
در چنین نگاهی، آزادی و مسئولیت از یکدیگر جدا نیستند. انسان از امکان انتخاب برخوردار است، اما انتخاب‌های او پیامدهایی دارند و می‌توانند در مسیر رشد و هدایت یا در جهت انحراف قرار گیرند.
اختیار انسان و امکان انحراف از مسیر حق
یکی از نکات مهم این بیانات، توجه به امکان تخلف و انحراف انسان است. اگر انسان اختیار نداشت، انتخاب میان مسیرهای مختلف و مسئولیت‌پذیری در برابر تصمیم‌ها نیز معنای متفاوتی پیدا می‌کرد.
در این تبیین، اراده انسان می‌تواند در بخش‌هایی از مسیر درست انحراف ایجاد کند؛ اما این امکان، اصل هدفمندی آفرینش و تشریع را از میان نمی‌برد.
از این منظر، آزادی تنها یک موضوع نظری یا مفهومی انتزاعی نیست، بلکه با نحوه انتخاب و عمل انسان ارتباط مستقیم دارد. انسان باید بتواند درباره انتخاب‌های خود بیندیشد و نسبت آنها را با حق و مسئولیت‌هایش بسنجد.
آزادی در پرتو حکمت الهی
بازخوانی این سخنان نشان می‌دهد که مفهوم آزادی در این چارچوب، با برداشت قرآنی از حق و هدفمندی آفرینش پیوند خورده است. همان‌گونه که اراده انسان بخشی از نظام هستی به شمار می‌رود، آزادی نیز در نظام تشریع جایگاهی دارد که باید در نسبت با حق و مسئولیت فهمیده شود.
رهبر شهید این بحث را در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی، در تاریخ ۲۳ آبان ۱۳۹۱ مطرح کردند؛ بحثی که زمینه‌ای برای تأمل درباره جایگاه آزادی در اندیشه دینی و نسبت آن با اختیار انسان فراهم می‌کند.
منبع: بیانات رهبر شهید در چهارمین نشست اندیشه‌های راهبردی، ۲۳ آبان ۱۳۹۱.