مبلغ – سرویس جامعه: در بسیاری از محیط‌های اداری، گاهی یک رفتار بیش از آنکه نشانه احترام یا شایستگی باشد، به ابزاری برای حفظ موقعیت تبدیل می‌شود: تعریف‌های اغراق‌آمیز از مدیر، تأیید تصمیم‌های نادرست، سکوت در برابر تخلف و تلاش برای نزدیک شدن به صاحبان امتیاز. این رفتارها را نمی‌توان همیشه فقط با ضعف اخلاق فردی توضیح داد. در برخی موقعیت‌ها، پشت آن‌ها نوعی نگرانی اقتصادی و شغلی قرار دارد؛ نگرانی از اینکه مخالفت با فرد بانفوذ، به از دست رفتن فرصت ارتقا، امنیت شغلی یا حتی درآمد منجر شود.
در چنین شرایطی، رابطه انسان با کار و درآمد از مسیر طبیعی خود خارج می‌شود. به جای آنکه شایستگی، قانون و کیفیت عملکرد تعیین‌کننده موقعیت افراد باشد، رضایت اشخاص صاحب نفوذ اهمیت پیدا می‌کند. کارمند به جای آنکه خود را در برابر وظیفه عمومی و قانون مسئول بداند، ممکن است بخش مهمی از انرژی خود را صرف جلب رضایت کسی کند که تصور می‌کند کلید آینده او را در دست دارد.
این مسئله فقط به رفتارهای فردی محدود نمی‌ماند. وقتی استخدام، ارتقا یا دسترسی به فرصت‌ها بر پایه رابطه و وفاداری شخصی شکل بگیرد، افراد برای حفظ جایگاه خود به شبکه‌های غیررسمی وابسته می‌شوند. در چنین فضایی، چاپلوسی می‌تواند به یک رفتار پاداش‌گرفته تبدیل شود و حتی افراد درستکار را در موقعیت دشواری قرار دهد: همراهی با مناسبات ناسالم یا پذیرش هزینه مخالفت با آن‌ها.
گزارش راهنمای سلامت اداری سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در سال ۲۰۲۰ بر همین نکته تأکید دارد که نظام شایسته‌سالار، با معیارهای روشن برای استخدام و ارتقا، فرایندهای شفاف و امکان نظارت و اعتراض، احتمال خویشاوندسالاری و حمایت‌پروری سیاسی را کاهش می‌دهد. این گزارش همچنین شایسته‌سالاری را یکی از پایه‌های تقویت فرهنگ سلامت اداری و کاهش فساد معرفی می‌کند. بنابراین، مقابله با چاپلوسی و فساد تنها به توصیه اخلاقی به کارکنان محدود نیست؛ ساختار اداری نیز باید به گونه‌ای طراحی شود که سرنوشت افراد به روابط شخصی و رضایت صاحبان قدرت گره نخورد.
در کنار اصلاح ساختارها، یک مسئله مهم در سطح فردی وجود دارد: انسان تا چه اندازه خود را به تأیید و حمایت دیگران وابسته می‌بیند؟ اینجا مفهوم استغناء اهمیت پیدا می‌کند. استغناء به معنای بی‌نیازی مطلق از جامعه یا بی‌اعتنایی به همکاری دیگران نیست. انسان در زندگی اجتماعی به همکاری، تخصص و حمایت متقابل نیاز دارد؛ اما این نیاز نباید به وابستگی‌ای تبدیل شود که او را وادار کند برای به دست آوردن منفعت، کرامت و اصول اخلاقی خود را کنار بگذارد.
فردی که تمام امید خود را به یک مدیر، مسئول یا صاحب نفوذ گره زده است، ممکن است در برابر خواسته نادرست او قدرت مخالفت نداشته باشد. اما کسی که ارزش و آینده خود را صرفا در اراده دیگران خلاصه نمی‌کند، امکان بیشتری برای تصمیم‌گیری مستقل دارد. چنین فردی می‌تواند میان احترام به مدیر و تأیید بی‌قیدوشرط او تفاوت بگذارد؛ می‌تواند از دستور قانونی تبعیت کند، اما در برابر درخواست غیرقانونی سکوت نکند.
در آموزه‌های اسلامی، این استقلال درونی با اعتماد به رزاقیت خداوند پیوند دارد. باور به اینکه روزی انسان تنها در اختیار یک فرد یا مجموعه انسانی نیست، می‌تواند ترس از دست دادن منافع را تعدیل کند. البته این باور به معنای کنار گذاشتن تلاش، برنامه‌ریزی اقتصادی یا مسئولیت اجتماعی نیست؛ بلکه به معنای آن است که انسان برای رسیدن به روزی، خود را مجاز به هر رفتاری نداند.
در همین زمینه، قرآن کریم در آیات دوم و سوم سوره طلاق، پس از بیان نقش تقوا، از گشایش راه و روزی از جایی که انسان گمان نمی‌برد سخن می‌گوید و توکل بر خدا را مایه کفایت معرفی می‌کند. این مضمون، توکل را در برابر تلاش و تدبیر قرار نمی‌دهد؛ بلکه افق اعتماد انسان را از وابستگی مطلق به اسباب محدود انسانی فراتر می‌برد.
این معنا در روایتی از پیامبر اسلام نیز دیده می‌شود که در کتاب الکافی، در باب قناعت نقل شده است:
مَنْ أَرَادَ أَنْ يَكُونَ أَغْنَى النَّاسِ فَلْيَكُنْ بِمَا فِي يَدِ اللَّهِ أَوْثَقَ مِنْهُ بِمَا فِي يَدِ غَيْرِهِ.
هر کس می‌خواهد از همه مردم بی‌نیازتر باشد، باید اعتمادش به آنچه در دست خداست، بیشتر از اعتمادش به آن چیزی باشد که در دست دیگران است.
این روایت در الکافی، جلد دوم، صفحه ۱۳۹، باب القناعة، حدیث هشتم آمده است. https://lib.eshia.ir/11005/2/139
اهمیت اجتماعی این نگاه را می‌توان در یک موقعیت روزمره دید. کارمندی را تصور کنیم که برای گرفتن اضافه‌کاری، ارتقا یا حفظ جایگاه خود با تخلفی مواجه می‌شود. اگر تمام امنیت ذهنی او به تصمیم مدیر وابسته باشد، احتمال دارد برای از دست ندادن امتیاز، تخلف را نادیده بگیرد. اما اگر باور داشته باشد که تأمین روزی او به تأیید یک شخص محدود نیست، امکان بیشتری دارد که از همراهی با رفتار نادرست خودداری کند. این باور به تنهایی فساد را از بین نمی‌برد، اما می‌تواند یکی از موانع درونی آن باشد.
البته نباید از استغناء انتظاری فراتر از ظرفیت آن داشت. کارمند بی‌نیاز از تملق، همچنان به قرارداد عادلانه، امنیت شغلی، دستمزد کافی و سازوکار حمایت از گزارشگران فساد نیاز دارد. نمی‌توان از افراد خواست با توکل، ضعف قوانین یا تبعیض سازمانی را تحمل کنند. استغناء زمانی در جامعه به فضیلتی اثرگذار تبدیل می‌شود که در کنار آن، ساختارها نیز استقلال و شایستگی افراد را به رسمیت بشناسند.
در این نگاه، رزاقیت الهی فقط باوری برای آرامش شخصی در روزهای دشوار نیست؛ می‌تواند پشتوانه‌ای برای حفظ عزت نفس در موقعیت‌های قدرت باشد. جامعه‌ای که در آن افراد برای تأمین منافع خود ناچار به جلب رضایت اشخاص نیستند، فرصت بیشتری برای شکل‌گیری روابط حرفه‌ای، نقد مسئولانه و وفاداری به قانون خواهد داشت.