هنر بی‌نیازی از نگاه امام سجاد(ع)

مبلغ – سرویس معارف: در روزگاری که بسیاری از مناسبات انسانی با درخواست، انتظار و بده‌بستان گره خورده است، بی‌نیازی گاهی به معنای بی‌اعتنایی به دیگران فهمیده می‌شود؛ گویی انسان مستقل کسی است که از جامعه فاصله بگیرد و هیچ کمکی نخواهد. اما در نگاه امام سجاد(ع)، استغناء نه بریدن از مردم، بلکه آزاد کردن دل از وابستگی تحقیرآمیز به آنان است؛ انسانی که برای تأمین نیازهایش تلاش می‌کند، از اسباب طبیعی بهره می‌برد، اما کرامت و تصمیم اخلاقی خود را گروگان خواست دیگران نمی‌گذارد.

این معنا را می‌توان در دعای بیستم صحیفه سجادیه، دعای مکارم‌الاخلاق، پی گرفت. امام در فرازی از این دعا، پس از درخواست کفایت امور و به‌کارگرفته‌شدن در مسئولیت‌های الهی، می‌فرماید: وَأَغْنِنِي وَأَوْسِعْ عَلَيَّ فِي رِزْقِكَ؛ مرا بی‌نیاز کن و روزی‌ات را بر من گسترده ساز. کنار هم آمدن بی‌نیازی و وسعت روزی، نکته مهمی دارد: خواسته امام فقط افزایش دارایی نیست؛ روزی گسترده باید به وضعیتی بینجامد که انسان برای نیازهای ضروری خود ناچار به خواری در برابر دیگران نشود.

در شرح این فراز، میان دو گونه غنا می‌توان تمایز گذاشت: توانگری مالی و بی‌نیازی درونی. ممکن است کسی دارایی فراوان داشته باشد، اما برای حفظ جایگاه، جلب رضایت افراد بانفوذ یا دریافت تأیید دیگران، استقلال رأی خود را از دست بدهد. در مقابل، انسانی با امکانات محدود می‌تواند از عزت نفس برخوردار باشد و نیاز اقتصادی را به مجوزی برای دروغ، تملق یا چشم‌پوشی از حق تبدیل نکند. البته دعای امام فقر را فضیلت‌سازی نمی‌کند؛ درخواست وسعت رزق نشان می‌دهد تأمین معاش و برخورداری از امکانات، امری مطلوب است، اما باید در خدمت کرامت و بندگی قرار گیرد.

امام سجاد(ع) در ادامه دعا، این درخواست را روشن‌تر می‌کند و از خدا می‌خواهد در لحظه اضطرار نیز دل او به سوی غیر خدا کشیده نشود. در متن دعا آمده است: وَلَا تَفْتِنِّي بِالِاسْتِعَانَةِ بِغَيْرِكَ إِذَا اضْطُرِرْتُ، وَلَا بِالْخُضُوعِ لِسُؤَالِ غَيْرِكَ إِذَا افْتَقَرْتُ؛ و هنگامی که ناچار شدم، مرا با یاری‌خواستن از غیر خودت گرفتار مکن و هنگامی که نیازمند شدم، با فروتنی خوارکننده در برابر درخواست از دیگری میازمای. این فراز را نباید دعوت به ترک کمک‌گرفتن از انسان‌ها دانست. زندگی اجتماعی بر همکاری، همیاری و مسئولیت متقابل استوار است. تفاوت در آن است که کمک‌خواهی محترمانه و متعارف با وابستگی‌ای که اختیار و عزت انسان را در دست دیگری قرار دهد، یکی نیست.

برای مثال، مراجعه شهروند به اداره، درخواست وام، استفاده از حمایت اجتماعی یا کمک‌گرفتن از متخصص، به خودی خود نشانه ذلت نیست. مشکل از جایی آغاز می‌شود که فرد برای دسترسی به حقی قانونی، ناچار شود رابطه شخصی بسازد، تملق بگوید، هدیه نامتعارف بدهد یا در برابر تصمیم نادرست سکوت کند. در چنین وضعی، نیاز طبیعی به شبکه‌ای از وابستگی ناسالم تبدیل می‌شود. دعای امام را می‌توان دعوتی دانست به اینکه انسان حتی در تنگنا نیز معیار حق را با میزان لطف و قهر اشخاص جابه‌جا نکند.

این نگاه در بخش دیگری از همین دعا با یک هشدار اخلاقی تکمیل می‌شود: وَأَعِزَّنِي وَلَا تَبْتَلِيَنِّي بِالْكِبْرِ؛ مرا عزت ببخش، اما به تکبر گرفتارم مکن. امام میان عزت و خودبزرگ‌بینی مرز می‌گذارد. بی‌نیازی مطلوب، احساس برتری بر نیازمندان یا تحقیر کسانی نیست که دست یاری دراز می‌کنند. انسان عزیز نه خود را در برابر صاحب قدرت کوچک می‌کند و نه به سبب توانگری، دیگران را کوچک می‌شمارد.

از همین رو، استغناء در این دعا با مجموعه‌ای از فضیلت‌ها همراه است: بندگی خدا، دوری از عجب، انجام خیر برای مردم بدون منت‌گذاری و پرهیز از فخرفروشی. یعنی استقلال واقعی فقط در نخواستن از دیگران خلاصه نمی‌شود؛ در شیوه برخورد با دیگران نیز آشکار می‌شود. کسی که از مردم بی‌نیاز شده اما نیازمندان را تحقیر می‌کند، هنوز به اخلاق استغناء نرسیده است.

در جامعه امروز، این آموزه می‌تواند در روابط خانوادگی، محیط کار و مناسبات اقتصادی معنا پیدا کند. کارمندی که برای حفظ موقعیت خود ناچار به تأیید هر تصمیم مدیر نیست، شهروندی که حق قانونی خود را بدون واسطه‌تراشی مطالبه می‌کند و فرد توانمندی که کمک خود را وسیله سلطه بر دیگری نمی‌سازد، هر یک صورتی از این استقلال اخلاقی را نشان می‌دهند. البته تحقق چنین فضیلتی تنها به اراده فردی وابسته نیست؛ دسترسی عادلانه به فرصت‌ها، حمایت اجتماعی و قانون‌مداری نیز باید امکان زیست با کرامت را فراهم کند.

دعای مکارم‌الاخلاق از انسان نمی‌خواهد نیازهایش را انکار کند؛ از او می‌خواهد نیازمندبودن را با بندگی و خواری در برابر خلق اشتباه نگیرد. امام سجاد(ع) هم وسعت روزی می‌طلبد، هم عزت، هم رهایی از تکبر و هم توفیق خیررسانی به مردم. در این منظومه، بی‌نیازی نه انزواست و نه غرور؛ توان ایستادن بر پای کرامت است، بی‌آنکه دست یاری از دیگران دریغ شود یا دل به رضایت آنان فروخته شود.