مبلغ – سرویس سبک زندگی: فرض کنید دانشجویی برای نوشتن یک مقاله درباره عدالت اجتماعی، پرسش خود را در ChatGPT وارد می‌کند. چند ثانیه بعد، متنی منظم با مقدمه، استدلال و مثال در اختیار دارد. شاید در گذشته برای رسیدن به همین اطلاعات مجبور بود چند کتاب بخواند، یادداشت بردارد و دیدگاه‌های مختلف را مقایسه کند. اکنون بخش بزرگی از این مسیر کوتاه شده است؛ اما آیا آن دانشجو واقعا موضوع را فهمیده یا فقط پاسخ آماده‌ای به دست آورده است؟
این پرسش، یکی از چالش‌های مهم عصر هوش مصنوعی است. مسئله دیگر کمبود اطلاعات نیست؛ بلکه توانایی انسان برای تحلیل، ارزیابی و تبدیل اطلاعات به فهمی مستقل است. موتورهای جست‌وجو و ابزارهای هوش مصنوعی دسترسی به دانش را آسان کرده‌اند، اما دسترسی به پاسخ با توانایی توضیح دادن، نقد کردن و به کار گرفتن آن تفاوت دارد.
پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ با همکاری محققان مایکروسافت و دانشگاه کارنگی ملون در کنفرانس معتبر CHI منتشر شد، این مسئله را بررسی کرده است. پژوهشگران با مطالعه تجربه ۳۱۹ نفر از کارکنان حوزه‌های دانشی و تحلیل ۹۳۶ نمونه استفاده از هوش مصنوعی دریافتند افرادی که اعتماد بیشتری به پاسخ‌های این ابزارها داشتند، معمولا تلاش ذهنی کمتری برای تفکر انتقادی گزارش می‌کردند. در مقابل، اعتماد افراد به توانایی‌های خودشان با مشارکت بیشتر در فعالیت‌های تفکر انتقادی ارتباط داشت.
البته این پژوهش ثابت نمی‌کند که هوش مصنوعی باعث کاهش هوش یا توانایی تفکر انسان می‌شود. یافته‌های آن بر گزارش تجربه کاربران استوار است و بیشتر نشان می‌دهد شیوه استفاده از فناوری می‌تواند میزان درگیری ذهنی افراد را تغییر دهد.
برای درک این تفاوت، می‌توان دو شیوه یادگیری را مقایسه کرد. در شیوه نخست، فرد از هوش مصنوعی می‌خواهد نظریه‌ای اقتصادی را خلاصه کند و همان خلاصه را حفظ می‌کند. در شیوه دوم، ابتدا توضیح را می‌خواند، سپس سراغ منابع اصلی می‌رود، پرسش‌های تازه مطرح می‌کند و می‌کوشد نقاط ضعف استدلال را پیدا کند. هر دو نفر به اطلاعات دسترسی یافته‌اند، اما نفر دوم فرصت بیشتری برای ساختن فهم شخصی داشته است.
اینجاست که کتاب‌خوانی اهمیت تازه‌ای پیدا می‌کند. خواندن یک کتاب، به‌ویژه اثری تحلیلی یا استدلالی، خواننده را با مسیر شکل‌گیری اندیشه نویسنده همراه می‌کند. او فقط با پاسخ نهایی مواجه نیست؛ بلکه با مقدمات، شواهد، تردیدها و گاهی تناقض‌هایی روبه‌رو می‌شود که باید درباره آنها فکر کند.
برای مثال، کسی که کتاب انسان در جست‌وجوی معنا اثر ویکتور فرانکل را می‌خواند، صرفا چند توصیه درباره امیدواری دریافت نمی‌کند. او با تجربه‌های دشوار انسانی، پرسش‌های اخلاقی و تلاش نویسنده برای توضیح معنای زندگی مواجه می‌شود. خلاصه چندخطی این اثر می‌تواند موضوع کتاب را معرفی کند، اما لزوما جای تجربه مطالعه کامل آن را نمی‌گیرد.
پژوهش‌های حوزه روان‌شناسی خواندن نیز به تفاوت شیوه‌های مطالعه توجه کرده‌اند. فراتحلیلی که پابلو دلگادو و همکارانش در سال ۲۰۱۸ در نشریه Educational Research Review منتشر کردند، نتایج مطالعاتی با مجموع بیش از ۱۷۱ هزار شرکت‌کننده را بررسی کرد. یافته‌ها نشان دادند در شرایط بررسی‌شده، درک مطلب هنگام مطالعه متون چاپی به طور متوسط اندکی بهتر از مطالعه همان متون روی نمایشگر بوده است؛ به‌ویژه در برخی متن‌های اطلاعاتی و موقعیت‌های دارای محدودیت زمانی.
البته این یافته به معنای برتری قطعی هر کتاب کاغذی بر تمام شکل‌های مطالعه دیجیتال نیست. نوع متن، هدف خواندن و شرایط مطالعه اهمیت دارند. مسئله اساسی آن است که خواننده تا چه اندازه فرصت تمرکز، بازخوانی و بررسی انتقادی مطالب را پیدا می‌کند.
این موضوع برای دانش‌آموزان و دانشجویان ایرانی نیز اهمیت دارد. تصور کنید دانش‌آموزی برای امتحان تاریخ، پاسخ تمام پرسش‌ها را از یک ابزار هوشمند دریافت کند. ممکن است نمره مناسبی بگیرد، اما اگر نتواند رابطه علت و معلولی رویدادها را توضیح دهد، یادگیری او همچنان ناقص است.
در مقابل، معلمی می‌تواند از همان فناوری برای طراحی پرسش‌های چالش‌برانگیز استفاده کند. دانش‌آموز پس از مطالعه یک فصل کتاب، از هوش مصنوعی بخواهد استدلال مخالف ارائه دهد و سپس با مراجعه به منابع معتبر، درستی آن را بررسی کند. در چنین حالتی، فناوری جای اندیشیدن را نمی‌گیرد، بلکه زمینه تمرین آن را فراهم می‌کند.
پژوهش مایکروسافت نیز نشان می‌دهد استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند ماهیت فعالیت ذهنی را تغییر دهد؛ از جمع‌آوری اطلاعات به راستی‌آزمایی، از حل مستقیم مسئله به ارزیابی پاسخ تولیدشده و از انجام کار به نظارت بر کیفیت آن. بنابراین پرسش اصلی فقط این نیست که چقدر از هوش مصنوعی استفاده می‌کنیم، بلکه این است که کدام بخش از مسئولیت فکری را همچنان خودمان بر عهده داریم.
اهمیت این تمایز در سنت فکری اسلام نیز دیده می‌شود. در این نگاه، ارزش دانش تنها به انباشتن اطلاعات محدود نیست و تفکر، جایگاهی اساسی در فهم و شناخت دارد.
امیرالمومنین علی علیه‌السلام در حکمت ۱۱۳ نهج‌البلاغه می‌فرمایند:
لَا عِلْمَ كَالتَّفَكُّرِ.
ترجمه: هیچ دانشی مانند اندیشیدن نیست.
این سخن، تمایزی مهم میان دریافت اطلاعات و فعالیت عقلانی انسان را یادآوری می‌کند. در کلاس درس، کتابخانه یا هنگام استفاده از ChatGPT، لحظه‌ای که فرد درباره درستی یک پاسخ تردید می‌کند، برای آن دلیل می‌خواهد یا آن را با دانسته‌های دیگر می‌سنجد، همان فرصتی است که اندیشیدن در آن شکل می‌گیرد.