اعمال مستحب شب و روز جمعه؛ فرصتی برای بهره‌برداری معنوی و تقویت ارتباط با خداوند

به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، شب و روز جمعه از جمله زمان‌های پربرکت در اسلام هستند که برای آن‌ها عبادات و اعمال مستحبی خاصی توصیه شده است. از تلاوت سوره‌های قرآن در نمازها تا انجام دعاهای خاص و زیارت مردگان، این زمان فرصتی است برای تقویت روحانیت، خودسازی و نزدیکی به خداوند. در این مقاله، برخی از مهم‌ترین اعمال مستحب شب و روز جمعه را بررسی می‌کنیم تا با انجام آن‌ها بهره‌برداری بیشتری از این ایام داشته باشیم.

بنابر روایت شیعه نیوز، در منابع حدیثی و کتب ادعیه بر برتری شب و روز جمعه نسبت به دیگر شب‌ها و روزهای هفته تأکید شده[۱] و به دنبال آن، اعمال و عبادات خاصی برای این شب و روز در نظر گرفته شده‌ است. در ذیل به برخی از آنها اشاره می‌شود:

برخی اعمال شب جمعه

۱. خواندن سوره جمعه در رکعت اول نماز مغرب و عشاء، و خواندن سوره توحید در رکعت دوم نماز مغرب و سوره اعلی یا حشر و یا منافقین در رکعت دوم نماز عشاء.[۲]

۲. تکرار ذکرهای «لا اله الا الله»، «سبحان الله» و «الحمد لله».[۳]

۳. تکرار ذکر صلوات بر پیامبر(ص) و اهل‌بیت ایشان که برخی روایات تعداد آن‌را حداقل صد مرتبه بیان نموده است.[۴]

۴. تلاوت قرآن؛ از جمله: سوره‌‌های اسراء، کهف، شعراء، نمل، قصص، سجده، ص، احقاف، واقعه، جمعه، یس و دخان.[۵]

۵. قرائت دعای کمیل.[۶]

۶. دعا و استغفار در حق برادران و خواهران مؤمن.[۷]

۷. اقامه نمازهای مستحبی که برای آگاهی از چگونگی آن می‌‌توان به کتاب‌های ادعیه از جمله کتاب «مفاتیح الجنان» مراجعه نمود.

برخی اعمال روز جمعه

۱. توبه و طلب آمرزش از خدا و ذکر استغفار؛ بویژه قبل از نماز صبح و پس از نماز عصر.[۸]
2. خواندن سوره جمعه در رکعت اول نماز صبح و سوره توحید در رکعت دوم.[۹]
3. ادامه تعقیبات نماز صبح و مشغول شدن به دعا تا طلوع آفتاب.[۱۰]
4. تکرار ذکر صلوات بر پیامبر(ص) و اهل‌بیت که این عمل با فضیلت‌‌ترین اعمال روز جمعه، بیان شده است.[۱۱]
5. تلاوت قرآن؛ از جمله: سوره‌‌های احقاف، کهف، مؤمنون، نساء، هود، صافات و الرحمن.[۱۲]
6. قرائت دعای ندبه.[۱۳]
7. زیارت مردگان از جمله پدر و مادر و وابستگان.[۱۴]
8. غسل جمعه که زمان آن از طلوع آفتاب تا هنگام ظهر است.[۱۵]
9. گرفتن ناخن و کوتاه کردن شارب (سبیل).[۱۶]
10. استفاده از مواد خوشبو کننده و پوشیدن لباس پاکیزه.[۱۷]
11. رسیدگی به خانواده و خرید و تهیه چیزهایی که موجب شادی آنها می‌‌گردد.[۱۸]
12. صدقه دادن که این عمل در شب جمعه نیز سفارش شده است.[۱۹]
13. اقامه نمازهای نافله جمعه.[۲۰]
14. شرکت در نماز جمعه.[۲۱]
15. زیارت پیامبر(ص) و امامان معصوم(ع).[۲۲]
16. قرائت دعای سمات هنگام غروب آفتاب.[۲۳]
در این‌جا سزاوار است که به دو نکته توجه شود:
الف. موارد مذکور در بالا، برخی از اعمال مشهور شب و روز جمعه است و علاقه‌‌مندان برای آگاهی بیشتر می‌‌توانند به کتب مفصل فقهی و ادعیه مراجعه نمایند.

ب. ممکن است این سؤال به ذهن آید که انجام این حجم از اعمال و عبادات موجب می‌‌شود که یک مسلمان، تمام جمعه‌‌اش را صرف انجام عبادات کرده و از رسیدگی به سایر امور زندگی باز ماند؟

در پاسخ باید گفت؛

اولاً: تمام اعمال روز جمعه نماز و دعا نبوده، بلکه برخی؛ مانند پرداختن به نظافت شخصی، از لوازم و امور زندگی فرد شمرده می‌شود.
ثانیاً: سفارش به عبادات متعدد و در زمان‌های مختلف در مناسبت‌ها (از جمله شب و روز جمعه)، به این جهت است که افراد با توجه به وقت و سایر امور زندگی خویش سراغ آن عبادات رفته و در انجام آنها به میزان ظرفیت خویش توجه نمایند، به طوری‌ که انجام عبادت، ملال‌آور نشود.

البته از برخی روایات معصومان(ع)[۲۴] چنین بر می‌‌آید که انسان مؤمن لازم است با برنامه‌ریزی کلی برای ایام هفته، در شب و روز جمعه از اشتغالات دنیوی فاصله گرفته و بیشتر به عبادات و کسب معارف دینی بپردازد.

اما درباره قسمت دوم سؤال؛ یعنی انجام اعمال شب جمعه در شب شنبه، در روایتی از امام رضا(ع) چنین نقل شده است: «إِنَّ لِلْجُمُعَهِ لَیلَتَینِ؛ ینْبَغِی أَنْ یقْرَأَ فِی لَیلَهِ السَّبْتِ مِثْلُ مَا یقْرَأُ فِی عَشِیهِ الْخَمِیسِ، لَیلَهَ الْجُمُعَهِ»؛[۲۵]

جمعه دارای دو شب است که سزاوار است هر آنچه – از نماز و دعا – در پنج‌شنبه شب(شب جمعه) خوانده می‌شود، در شب شنبه نیز خوانده شود.
این روایت مرسله را علامه مجلسی در کتاب بحارالانوار و محدث نوری در کتاب مستدرک الوسائل به نقل از کتاب «العروس» – که درباره خصائص و فضائل شب و روز جمعه تألیف شده است – آورده‌‌اند. صاحب این کتاب «أبا محمد جعفر بن أحمد بن علی قمی» از معاصرین شیخ صدوق بوده که هم او از شیخ و هم شیخ صدوق از او روایت نقل کرده است. همچنین از وی به عنوان فردی فقیه و ثقه یاد شده است.[۲۶]

بر این اساس، هر چند، رجال سند حدیث کامل نبوده، و روایت در منابع اصلی حدیثی نیامده است، ولی به جهت وجاهت نویسنده کتاب و نیز بر اساس روایات «مَن بلغ»[۲۷] – که دلالت دارند بر این‌که در روایات امور مستحبی، به سند روایت چندان توجه نمی‌‌شود – می‌توان به این روایت عمل نمود و اعمال و عبادات شب جمعه را مورد سفارش و قابل عمل در شب شنبه هم دانست؛ همان‌طور که برخی بزرگان؛ مانند محدث قمی در کتاب مفاتیح الجنان در پایان اعمال روز جمعه به آن اشاره نموده است.

پی‌نوشت‌ها:

[۱]. جهت آگاهی بیشتر در این‌‌باره، ر. ک: پاسخ ۵۹۴۲ (فضیلت شب و روز جمعه).
[۲]. ر. ک: مجلسى، محمد باقر، بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۳۱۱، باب اعمال لیله الجمعه، ح ۱۶، بیروت، مؤسسه الطبع و النشر، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
[۳]. شیخ مفید، محمّد بن محمد بن نعمان، المقنعه، ص ۱۵۵، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق؛ بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۳۱۴.
[۴]. بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۳۱۴؛ کلینى، ابو جعفر، محمد بن یعقوب، کافی، ج ‌۳، ص ۴۲۸، باب نوادر الجمعه، ح ۲، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
[۵]. ر. ک: شیخ طوسى، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج ‌۳، ص ۸، ح ۲۶، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق؛ شیخ صدوق، محمّد بن على بن بابویه، ثواب الأعمال و عقاب الأعمال، ص ۱۱۰ – ۱۱۲، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق؛ حرّ عاملى، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، ج ‌۷، ص ۴۰۸، قم، مؤسسه آل البیت، چاپ اول، ۱۴۰۹ق.
[۶]. سید ابن طاووس، رضى الدین، على، الإقبال بالأعمال الحسنه، ج‌۳، ص ۳۳۱، قم، دفتر تبلیغات اسلامى، چاپ اول، ۱۴۱۵ق.
[۷]. شیخ صدوق، محمّد بن على بن بابویه، علل الشرائع، ج ‌۱، ص ۱۸۲، قم، کتابفروشى داورى، چاپ اول، ۱۳۸۶ق.
[۸]. بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۳۵۹؛ ج ‌۸۷، ص ۹۲.
[۹]. سید ابن طاووس، رضى الدین، جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، ص ۲۲۶، قم، دار الرضی، چاپ اول، بی‌تا.
[۱۰]. همان، ص ۲۲۸؛ مجلسى، محمد تقى، لوامع صاحبقرانى، ج ‌۷، ص ۲۹۶، قم، مؤسسه اسماعیلیان، چاپ دوم، ۱۴۱۴ق.
[۱۱]. شیخ صدوق، محمد بن على، الخصال، ج ‏۲، ص ۳۹۴، ح ۱۰۱، قم، جامعه مدرسین، چاپ اول، ۱۳۶۲ش.
[۱۲]. ثواب الأعمال و عقاب الأعمال؛ ص ۱۱۴؛ وسائل الشیعه، ج ‌۷، ص ۴۱۱، ح ۹۷۲۰.
[۱۳]. مشهدى حائرى، محمد بن جعفر، المزار الکبیر، ص ۵۷۳، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته، چاپ اول، ۱۴۱۹ق.
[۱۴]. شیخ طوسى، محمد بن الحسن، الأمالی، ص ۶۸۸، ح ۱۴۶۲، قم، دار الثقافه، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
[۱۵]. ر. ک: پاسخ ۴۱۵۶ (غسل جمعه و نپوسیدن بدن در قبر).
[۱۶]. ر. ک: پاسخ ۱۱۰۷۲ (حکم گرفتن ناخن در شب).
[۱۷]. وسائل الشیعه، ج ‌۷، ص ۳۹۶، ح ۹۶۷۸؛ بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۱۲۷.
[۱۸]. کافی، ج ‌۶، ص ۲۹۹؛ تهذیب الأحکام؛ ج ‌۹، ص ۱۰۰، ح ۴۳۴.
[۱۹]. شیخ مفید، محمّد بن محمد، المقنعه، ص ۱۵۶، قم، کنگره جهانى هزاره شیخ مفید، چاپ اول، ۱۴۱۳ق؛ وسائل الشیعه، ج ‌۷، ص ۴۱۳، ح ۹۷۲۹.
[۲۰]. ر. ک: پاسخ ۹۱۹۱۱ (نوافل روز جمعه).
[۲۱]. ر. ک: پاسخ ۸۳۱۳ (وجوب اختیاری نماز جمعه).
[۲۲]. طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، مصباح المتهجد، ج ‌۱، ص ۲۸۸،بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
[۲۳]. جمال الأسبوع بکمال العمل المشروع، ص ۵۳۳.
[۲۴]. برقى، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، ج ‏۱، ص۲۲۵، ح ۱۴، قم، دار الکتب الإسلامیه، چاپ دوم، ۱۳۷۱ق.
[۲۵]. بحار الأنوار، ج ‌۸۶، ص ۳۱۱، باب اعمال لیله الجمعه، ح ۱۶؛ نورى میرزا حسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، ج ‌۶، ص ۱۱۲، ح ۶۵۶۸، بیروت، مؤسسه آل البیت (ع)، چاپ اول، ۱۴۰۸ق.
[۲۶]. ر. ک: شوشترى، محمد تقى، قاموس الرجال، ج ‏۲، ص ۶۴۱ و ۶۴۲، قم، مؤسسه النشر الإسلامی، چاپ دوم، ۱۴۱۰ق.
[۲۷]. جهت آگاهی بیشتر در این‌باره، ر. ک: پاسخ ۶۸۶ (حدیث من بلغ).