حجة الوداع در ظاهر، انجام مناسک حج بود؛ اما در حقیقت، صحنه جمعبندی رسالت اجتماعی پیامبر(ص) و ترسیم خطوط اصلی عدالت، کرامت انسانی، وحدت امت و مسئله رهبری دینی به شمار میآمد. خروج پیامبر(ص) از مکه به سمت مدینه پس از پایان حج، پایان یک سفر عبادی نبود؛ آغاز مرحلهای بود که با خطبهها، مسیر غدیر و آینده جامعه اسلامی پیوند خورد.
عقبه دوم، بیعتی کمصدا اما سرنوشتساز بود که دعوت پیامبر(ص) را از حلقههای محدود مکه به سمت یک شبکه اجتماعی وفادار در یثرب برد. این پیمان، مسیر هجرت و سپس شکلگیری نظم اجتماعی مدینه را هموار کرد و از دین، یک تجربه جمعی ساخت.