فقه اسلامی در یک نظام حقوق مبتنی بر تقسیم مسئولیت، سهم ارث و دیه زن و مرد را متفاوت قرار داده است. اما در جامعهای که زنان به اندازه مردان در اقتصاد خانواده مشارکت دارند، پرسش تازهای برپا میشود: آیا تفاوت حقوقی با تغییر شرایط اجتماعی، از «عدالت» به «تبعیض» تبدیل شده است؟ این نوشتار استدلال میکند که نه «برابری» بهتنهایی داور عدالت است و نه «سنت فقهی» از پرسش تاریخی مصون؛ و از اجتهاد جدید میخواهد مرز میان حکم قطعی، تفسیر فقهی و موضوع متغیر را بازشناسی کند.
چرا بعضی شیوههای تربیتی، به جای ساختن انسانی متعادل، او را به افراط یا تفریط میکشاند؟ امام علی(ع) قرنها پیش نسخهای روشن برای این مسئله ارائه کرده است: راه کمال، از مسیر میانهروی میگذرد.
قناعت به معنای دستکشیدن از رفاه و امکانات نیست؛ مسئله این است که انسان اسیر حرص، اسراف و چشموهمچشمی نشود. برای تبدیل قناعت از یک توصیه اخلاقی به یک فرهنگ عمومی، از خانواده و تربیت کودکان تا رسانهها و سبک زندگی مسئولان باید تغییراتی جدی شکل بگیرد.
بانکداری اسلامی تنها به حذف ربا از معاملات بانکی خلاصه نمیشود؛ این نظام مالی، عدالت اقتصادی، شفافیت، اخلاق در معاملات، مشارکت در سود و زیان و پرهیز از فعالیتهای نامشروع را نیز دنبال میکند. اما «بانکداری بدون ربا» دقیقاً چه تفاوتی با بانکداری اسلامی دارد و تجربه ایران در اجرای این الگو چه چالشهایی را نشان میدهد؟
پژوهشگر بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی با تأکید بر ظرفیتهای گسترده وقف در زمینه اقتصادی گفت: وقف یکی از مترقیترین نهادهای فقهی و حقوقی اسلام است که میتواند با هدایت صحیح درآمدهای موقوفات به سمت تولید، اشتغالزایی و حمایت از اقشار کمبرخوردار، زمینهساز تحقق عدالت اقتصادی در جامعه باشد.
عدالت، بنیاد نظام اقتصادی اسلام و محور اندیشه و عمل رهبر شهید انقلاب اسلامی(آیه الله سید علی خامنه ای) بود. بررسی سیره عملی ایشان، الگویی جامع از پیوند ناگسستنی عدالت اقتصادی با سادهزیستی و پاسداری از بیتالمال را به تصویر میکشد.
وقتی قیمتها بالا میرود و سفرهها کوچکتر میشود، نگاهها به حاکمیت و بازار دوخته میشود. اما در قرن نخست هجری، امام علی در کوفه الگویی از نظارت بر بازار و مقابله با گرانفروشی ارائه داد که هنوز هم قابل تأمل است.
در مکتب حکمرانی امیرالمؤمنین علی (ع)، اقتصاد تنها ابزاری برای تأمین معیشت نیست، بلکه یکی از ارکان اصلی «امنیت ملی» و «استقلال سیاسی» در مواجهه با دشمنان خارجی است.
عدالت از آن واژههایی است که هم در خطبهها و سخنرانیها تکرار میشود و هم در گفتوگوهای روزمره مردم. اما وقتی شهروندان از عدالت حرف میزنند، دقیقا منظورشان چیست؛ قیمت نان و مسکن، فرصت برابر برای تحصیل، دسترسی به فرهنگ، یا سهم نسلهای بعد از منابع امروز؟
مصرفگرایی در جهان معاصر تنها یک رفتار اقتصادی ساده نیست، بلکه به یک پارادایم فرهنگی و اجتماعی بدل شده است که تمام شئون زندگی بشر را تحت تأثیر قرار میدهد.
حکومت پنجساله امام علی(ع) بیش از آنکه درگیر نبردهای نظامی باشد، درگیر نبرد با ساختارهای رانتی و طبقاتی بود که در دهههای پیش از او نهادینه شده بودند. بازگشت به عدالت مطلق، هزینهای داشت که جامعه آن روز تاب تحمل آن را نداشت.
در دین اسلام تجارت را بر صداقت و انصاف بنا کرده و رفتارهایی مانند دروغ، کمفروشی، احتکار، ربا، فریبکاری و گرانفروشی را مخل اعتماد عمومی و عدالت اقتصادی میداند.
امام علی(ع) شخصاً به بازارها میرفت و بر قیمتها و رفتار تجار نظارت میکرد و از کارگزاران خود میخواست که گزارشهای دقیق از وضعیت مردم ارائه دهند.