فراق عزیزان یکی از سنگین‌ترین تجربه‌های زندگی است؛ اما یک استاد و مفسر قرآن کریم با اشاره به آموزه‌های قرآن و روایات می‌گوید این جدایی پایان راه نیست و صبری که انسان در برابر این داغ از خود نشان می‌دهد، می‌تواند برای او اجر و مقام بزرگی در آخرت به همراه داشته باشد.
رسول اکرم(ص) در حدیثی، سه عمل را از جمله اعمالی برشمرده‌اند که پس از مرگ انسان نیز آثار آن باقی می‌ماند و زمینه استمرار خیر و ثواب برای او را فراهم می‌کند.
باور به «دونادون» و بازگشت دوباره روح در کالبدی دیگر، در کنار اعتقاد به محشر و حسابرسی نهایی اعمال، دو روایت متفاوت از سرنوشت انسان را در برخی متون فرقه اهل حق شکل داده است؛ دو دیدگاهی که هم‌زمانی آنها، پرسش‌هایی جدی درباره جایگاه معاد و چگونگی پاداش و کیفر انسان پس از مرگ در این آیین مطرح می‌کند.
در برخی روایات، از ارتباط ارواح مؤمنان با بازماندگان پس از مرگ سخن گفته شده است؛ روایاتی که بر اساس آن، روح مؤمن به اذن الهی برای دیدار خانواده آورده می‌شود و آنچه موجب شادی و سرور اوست مشاهده می‌کند، در حالی که امور ناخوشایند از او پنهان می‌ماند.
صله رحم فقط یک توصیه اخلاقی برای حفظ ارتباط با خویشاوندان نیست؛ در روایات اسلامی برای این عمل آثاری مانند افزایش رزق، دور شدن مرگ بد و طولانی شدن عمر بیان شده است. در روایتی از امام صادق(ع) درباره راه چاره مرگ پرسیدند، فرمودند: «صله رحم، چاره مرگ است.»
مرگ پایان فرصت انسان برای عمل کردن است، اما بر اساس روایتی از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، برخی اعمال نیک می‌توانند پس از مرگ نیز ادامه داشته باشند و آثار خود را برای انسان باقی بگذارند؛ صدقه جاریه، دانش سودمند و فرزند صالح، سه میراثی هستند که پرونده آثارشان با پایان زندگی بسته نمی‌شود.
بسیاری از دارایی‌هایی که انسان در طول زندگی برای به‌دست آوردنشان تلاش می‌کند، سرانجام با مرگ از او جدا می‌شوند؛ اما همه سرمایه‌های انسان چنین سرنوشتی ندارند. آیت‌الله حاج‌آقا مجتبی تهرانی(ره) با اشاره به مفهوم «کمال حقیقی» تأکید می‌کند که علم و ملکات حسنه از جمله سرمایه‌هایی هستند که انسان می‌تواند آنها را با خود از دنیا به برزخ و سپس قیامت ببرد.
پدر و مادر حتی پس از مرگ نیز بر فرزندان خود حق دارند؛ حقوقی که بی‌توجهی به آنها می‌تواند انسان را گرفتار عقوق والدین کند. یکی از این حقوق، زیارت قبر پدر و مادر است؛ عملی که برای آن پاداشی بزرگ در نظر گرفته شده و در روایات، ثواب حج مبرور برای آن بیان شده است.
مرگ جایی است که تمام تصور انسان از قدرت و اختیار فرو می‌ریزد، لحظه‌ای که هیچ‌کس نمی‌تواند جان را بازگرداند. آیات پایانی سوره واقعه با ترسیم این صحنه، انسان را به حقیقتی فراتر از مرگ می‌رساند، حقیقتی که در آیات ابتدایی سوره حدید با مالکیت مطلق خداوند بر هستی کامل می‌شود.
برزخ، مرحله‌ای است میان دنیا و آخرت که روح انسان پس از مرگ وارد آن می‌شود و تجربه‌ای منحصر به فرد از زندگی روحانی، بازخواست اعمال و نزدیکی به خداوند را به همراه دارد. بر اساس احادیث اهل‌بیت (ع)، برزخ محیطی است که در آن روح انسان بسته به اعمال و ایمانش، آسایش یا فشار را تجربه می‌کند.
این پرسش که اگر زمان مرگ هر انسان از پیش در علم الهی مشخص است، چگونه در روایات اسلامی از تأثیر صدقه و صله‌رحم در تأخیر اجل سخن گفته می‌شود، از جمله شبهات رایج در حوزه معارف دینی است. بر اساس آموزه‌های قرآنی و دیدگاه اندیشمندان شیعه، اعمال نیک می‌توانند «اجل معلق» یا مشروط را به تأخیر بیندازند، بی‌آنکه تغییری در علم ازلی خداوند ایجاد شود.
امام علی(علیه السلام) در بخشی از خطبه ۱۰۹ «نهج البلاغه» پس از بیان سکرات موت و وحشت های هنگام مرگ و از کار افتادن زبان، به بیان مرحله پایانی عمر و نقطه نهایی زندگی می پردازد و با تعبیراتی تکان دهنده چنان ترسیمی از این مرحله می کند که هر شنونده ای را تحت تأثیر قرار می دهد؛ گویی خود را در آن حال می بیند که می خواهد با زندگی وداع گوید.
در مواجهه با فرد سوگوار، مهم‌ترین اقدام حضور آرام‌بخش و همراهی عاطفی با اوست. همچنین باید به فرد اجازه داد احساسات خود را از طریق گریه یا بیان خاطرات تخلیه کند و با همدلی، احساس درک شدن را در او تقویت کرد.
واژۀ «برزخ»، در اصل به معنی چیزی است که در میان دو چیز حایل می‌شود؛ بر همین اساس، به عالمی که میان عالم دنیا و عالم آخرت قرار گرفته است، برزخ گفته می‌شود.
عزیزانی که از دست داده ایم بیش از هر زمان دیگری نیاز به کمک ما دارند. چرا که دستشان از این دنیا کوتاه شده و دیگر قادر به انجام تغییر در سرنوشت خود نیستند. حال شاید بپرسید برای شادی روح اموات چه کنیم؟
مرد سیاه و بد قیافه ای را در کنار خود می بینم که لباس چرکین به تن دارد و بدبو است. گلویم را گرفته و خفه ام می کند!...
گویا همه آن تعلقات و معبودها، سرابی بیش نبوده‌اند. دیگر از مال، اهل و عیال، قدرت، علم، شهرت و به طور کلی از هر تعلق غیر الهی که انسان را به خود مشغول کرده و او را از مسیر بندگی خداوندِ بی‌همتا دور کرده بود، خبری نیست. گویا که هرگز نبوده‌اند.
فقدان می‌تواند زندگی را برای مدتی از حرکت بازدارد و انسان را در اندوهی عمیق فرو ببرد. سوگ واکنشی طبیعی به این تجربه است اما مدیریت آن نقش مهمی در بازگشت تدریجی به زندگی دارد.
مرجع تقلید و مفسر قرآن، در ادامه درس اخلاق خود در مسجد اعظم قم، با تفسیر کلمه ۱۹۱ نهج‌البلاغه، تأکید کرد که انسان در دنیا همواره مغبون است و هر نعمتی که از دنیا به دست می‌آورد، بهایی گران یعنی عمر او را می‌طلبد؛ به عبارت دیگر، انسان در معامله با دنیا همیشه خسارت می‌دهد و زندگی او پر از از دست دادن‌ها و فراق‌هاست.
حضرت آیت الله جوادی آملی گفتند: انسان نباید بیش از نیاز واقعی خود به جمع‌آوری مال بپردازد؛ چراکه آنچه فراتر از نیاز است، در حقیقت انسان را به خزانه‌دار دیگران تبدیل می‌کند.
«آیا مردگان می‌توانند صدای ما را بشنوند؟ وهابیت می‌گوید نه، اما قرآن، روایات پیامبر و اهل بیت پاسخی متفاوت دارند. از کفن‌ها و قبرها گرفته تا زیارت‌ها، مردگان با ما ارتباط برقرار می‌کنند و این ارتباط، تنها افسانه نیست!»
افراد در هر دوره‌ای از زندگی خود که باشند از جهتی در نعمت و از جهتی دیگر در مشقت‌اند و نداشتن برزخ برخی افراد، به عدالت الهی خدشه‌ای وارد نمی‌آورد.
برای پاسخ به این سؤال که «اگر زمان مرگ هر انسانی در علم الهی معین شده است، چرا در روایات آمده برای تأخیر زمان مرگ صدقه و صله‌رحم داشته باشید» باید گفت بر اساس تعالیم قرآن، قضای الهی سه‌گونه است.
سؤال‌های عالم برزخ به ظاهر ساده‌اند، اما پاسخ دادن به آنها از ذهن نمی‌آید بلکه از باورهای عمیق قلبی سرچشمه می‌گیرد. این تفاوت باعث می‌شود که پاسخگویی در برزخ بسیار دشوارتر از امتحانات دنیایی باشد.
حضرت آیت الله وحید خراسانی گفتند: زمانی می‌رسد که دیگه عمر انسان تمام می‌شود و ملک الموت وارد می‌شود.همه می روند. علائق همه تمام می‌شود. انسان می ماند با اعمالش برای آن زمان از الان به فکر باشید.
هر شب موقع خواب احساس ناامیدی می کنم و مرگ عزیزانم را در اثر بیماری کرونا مرور می کنم؟
مهریه زن پس از فوت او همچنان جزو حقوق مالی وی محسوب می‌شود و والدین زوجه نیز در صورت زنده بودن، می‌توانند سهم قانونی خود را دریافت کنند.
از روایات و آیات استفاده می‌شود که انسان در سفری که به سوی فردای قیامت در پیش دارد منازل متعدّدی را باید عبور کند و در هر منزلی عقبه‌ها و مواقفی سخت در پیش رو دارد.
برزخ، توقفگاهی میان دنیا و قیامت است که همه ارواح پس از مرگ، در آن ساکن می‌شوند تا موعد قیامت فرا برسد. ظاهراً برزخ فراگیر است و هیچ‌کسی از آن استثناء نشده است.
شاید سال‌ها از رفتنشان گذشته باشد، اما روح آنها هنوز به ما چشم دوخته؛ چشم‌به‌راه دعایی، صدقه‌ای، یا حلالیتی که دلشان را سبک کند. مرگ عزیز پایان ارتباط نیست؛ بلکه شروع رابطه‌ای تازه با عزیزانی است که دیگر در کنارمان نیستند. گزارش پیش رو، به مهم‌ترین خواسته‌های اموات از نگاه دین و عرف می‌پردازد.