اگر مکه ابراهیمی را نقطه آغاز یک منطق تاریخی بدانیم، غدیر خم را می توان لحظه تثبیت همان منطق در مقیاس امت دانست؛ منطق انتخاب های دشوار برای حفظ توحید، عدالت و پیوستگی هدایت. از بنای کعبه و آزمون های ابراهیم تا اعلان ولایت در غدیر، یک خط ممتد دیده می شود: دین فقط مجموعه ای از مناسک نیست، تاریخ تصمیم هایی است که آینده جامعه را می سازد.
سید موسی صدر در لبنان فقط یک روحانی مهاجر نبود؛ او در میانه کشوری با تنوع مذهبی و کشمکشهای سیاسی، نقش روحانیت را بازتعریف کرد: از چهرهای صرفا آیینی به کنشگری اجتماعی که با گفتوگو، دفاع از محرومان و نهادسازی، کرامت انسان را محور تبلیغ دینی قرار داد. مرور این تجربه نشان میدهد چرا الگوی او برای تبلیغ دینی امروز همچنان الهامبخش است.
حجة الوداع در ظاهر، انجام مناسک حج بود؛ اما در حقیقت، صحنه جمعبندی رسالت اجتماعی پیامبر(ص) و ترسیم خطوط اصلی عدالت، کرامت انسانی، وحدت امت و مسئله رهبری دینی به شمار میآمد. خروج پیامبر(ص) از مکه به سمت مدینه پس از پایان حج، پایان یک سفر عبادی نبود؛ آغاز مرحلهای بود که با خطبهها، مسیر غدیر و آینده جامعه اسلامی پیوند خورد.