مقایسه دیدگاه اسلام، بودیسم و فلسفه سارتر درباره منشأ کرامت انسانی و نسبت آن با آزادی، مسئولیت و حقوق بشر

شأن انسان؛ حقیقتی ازپیش‌داده یا دستاوردی اخلاقی؟

آیا انسان از لحظه آفرینش صاحب کرامت است یا باید ارزش خود را با انتخاب‌ها و رفتارهایش به دست آورد؟ اسلام، بودیسم و اگزیستانسیالیسم سارتر، هر یک از زاویه‌ای متفاوت به این پرسش پاسخ می‌دهند؛ پاسخ‌هایی که بر تعریف حقوق انسان و مسئولیت اخلاقی او تاثیر می‌گذارند.

مبلغ – سرویس معارف: اسلام، بودیسم و اگزیستانسیالیسم سه پاسخ متفاوت به این پرسش دارند که ارزش انسان از کجا می‌آید و چه نسبتی با شیوه زندگی او دارد. این تفاوت، فقط بحثی فلسفی نیست؛ بر تعریف حقوق انسانی، مسئولیت فردی و نحوه مواجهه جامعه با انسان‌های خطاکار نیز اثر می‌گذارد.

کرامت انسان از آن مفاهیمی است که در گفتار اخلاقی و حقوقی امروز تقریباً بدیهی به نظر می‌رسد. در اسناد حقوق بشری، انسان‌ها صرفاً به دلیل انسان‌بودن از شأن و حقوقی برخوردارند که نباید از آنان سلب شود. اما همین گزاره بدیهی، در سطح فلسفی پرسشی دشوار را پنهان می‌کند: ارزش انسان از کجا سرچشمه می‌گیرد؟ آیا هر انسانی پیش از هر انتخاب و کنشی، صاحب منزلتی است که نمی‌توان آن را از او گرفت؟ یا منزلت انسانی چیزی است که فرد باید با رفتار، انتخاب و شیوه زیستن خود به دست آورد؟

این پرسش در سنت‌های فکری مختلف پاسخ یکسانی ندارد. در اسلام، میان کرامتی که به اصل آفرینش انسان تعلق دارد و فضیلتی که از ایمان و تقوا حاصل می‌شود، تمایز وجود دارد. در بودیسم، مسئله محوری نه اثبات یک شأن ذاتی و الهی برای انسان، بلکه توضیح امکان رهایی از رنج و ظرفیت موجودات برای بیداری است. در اگزیستانسیالیسم سارتر نیز انسان ماهیتی ازپیش‌تعیین‌شده ندارد و از خلال انتخاب‌ها و کنش‌هایش خود را می‌سازد. مقایسه این سه رویکرد نشان می‌دهد که اختلاف بر سر منشأ کرامت، به اختلافی عمیق‌تر درباره حقوق، اخلاق و مسئولیت اجتماعی می‌انجامد.

اسلام؛ کرامت همگانی و فضیلت اکتسابی

در قرآن کریم، دو دسته از آیات در کنار یکدیگر تصویری چندلایه از منزلت انسان ارائه می‌کنند. آیه ۷۰ سوره اسراء از تکریم فرزندان آدم سخن می‌گوید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ». تعبیر «بنی‌آدم» دامنه این تکریم را به گروهی خاص از انسان‌ها، پیروان یک دین یا صاحبان مرتبه اخلاقی معین محدود نمی‌کند. آیه از منزلتی سخن می‌گوید که به اصل انسان‌بودن تعلق دارد؛ منزلتی که با نژاد، ثروت، موقعیت اجتماعی یا حتی میزان دینداری افراد تعریف نمی‌شود.

در تفسیر المیزان، علامه طباطبایی میان «تکریم» و «تفضیل» تمایز می‌گذارد. تکریم به شأن و امتیازی اشاره دارد که خداوند به انسان عطا کرده است؛ درحالی‌که تفضیل از برتری انسان در برخی جهات نسبت به دیگر آفریدگان سخن می‌گوید. اهمیت این تفکیک در آن است که کرامت انسانی را نمی‌توان با رتبه‌بندی اخلاقی افراد.

در مقابل، آیه ۱۳ سوره حجرات معیار برتری نزد خداوند را تقوا معرفی می‌کند: «إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاکُمْ». در اینجا سخن از منزلتی است که با رفتار و کیفیت رابطه انسان با خداوند ارتباط دارد. به بیان دیگر، همه انسان‌ها از اصل تکریم برخوردارند، اما در مرتبه فضیلت و ارزش اخلاقی یکسان نیستند. این تمایز مانع از آن می‌شود که تفاوت‌های اخلاقی و معنوی افراد بهانه‌ای برای انکار شأن انسانی آنان شود.

این دو سطح در نهج‌البلاغه نیز دلالت اجتماعی روشنی پیدا می‌کند. امام علی(ع) در فرمان حکومتی به مالک اشتر، مردم را به دو گروه تقسیم می‌کند: «إِمَّا أَخٌ لَکَ فِی الدِّینِ وَإِمَّا نَظِیرٌ لَکَ فِی الْخَلْقِ»؛ یا برادر دینی تو هستند یا در آفرینش همانند تو. این عبارت، مبنایی برای مسئولیت حاکم در برابر همه مردم فراهم می‌آورد. تفاوت اعتقادی، به‌خودی‌خود مجوز تبعیض در رفتار حکومتی نیست. حاکم نمی‌تواند حقوق و حرمت افراد را صرفاً به دلیل تفاوت دین و باورشان نادیده بگیرد.

در این چارچوب، کرامت ذاتی صرفاً یک گزاره درباره ارزش معنوی انسان نیست؛ پیامدی حقوقی و سیاسی دارد. اگر شأن انسان پیش از سنجش ایمان و کردار او به رسمیت شناخته شده باشد، حکومت و جامعه نمی‌توانند برخورداری از حقوق پایه را به میزان تقوا، وفاداری اعتقادی یا مطلوبیت اخلاقی افراد مشروط کنند. در عین حال، این کرامت به معنای بی‌اهمیت‌شدن مسئولیت اخلاقی نیست. انسان می‌تواند با انتخاب‌ها و رفتارهای خود مرتبه معنوی خویش را ارتقا دهد یا از آن فاصله بگیرد، بی‌آنکه اصل انسان‌بودنش از میان برود.

بودیسم؛ رهایی از رنج، نه نظریه‌ای ساده درباره کرامت

قرار دادن بودیسم در سویه «کرامت اکتسابی» نیازمند احتیاط است. چهار حقیقت شریف، که از بنیادی‌ترین آموزه‌های بودایی به شمار می‌روند، اساساً نظریه‌ای درباره منشأ کرامت انسان نیستند. این آموزه‌ها وضعیت رنج، منشأ آن، امکان پایان‌دادنش و راهی را توضیح می‌دهند که به رهایی می‌انجامد. بنابراین، نمی‌توان بدون توضیح بیشتر نتیجه گرفت که در بودیسم انسان تا پیش از رسیدن به رهایی، فاقد کرامت است.

در حقیقت نخست، زندگی آمیخته با رنج و نارضایتی معرفی می‌شود؛ حقیقت دوم منشأ این وضعیت را در تشنگی، دلبستگی و نادانی جست‌وجو می‌کند؛ حقیقت سوم از امکان پایان رنج سخن می‌گوید و حقیقت چهارم راه هشتگانه را به‌عنوان مسیر رهایی معرفی می‌کند. این راه شامل پرورش بینش درست، رفتار اخلاقی و انضباط ذهنی است. در این دستگاه فکری، ارزش عملی و معنوی زندگی انسان با ظرفیت او برای شناخت وضعیت خویش و عبور از سازوکارهای رنج پیوند دارد.

بااین‌حال، این مسیر را نباید به نوعی نظام امتیازدهی انسانی تبدیل کرد. رهایی از رنج در بودیسم، پیش از هر چیز غایتی رهایی‌شناختی است، نه مجوزی برای تقسیم انسان‌ها به برخورداران و محرومان از حقوق. همدلی با موجودات رنج‌کشیده و پرهیز از آسیب‌رسانی، از جهت‌گیری‌های مهم اخلاق بودایی‌اند. از این منظر، رنج دیگران نه نشانه فرودستی آنان، بلکه دلیلی برای گسترش شفقت و مسئولیت اخلاقی است.

برخی پژوهشگران اخلاق و حقوق بشر بودایی کوشیده‌اند میان آموزه‌های بنیادین این سنت و ایده حقوق انسانی ارتباط برقرار کنند. در این خوانش، حقیقت نخست با آشکارکردن فراگیری رنج، زمینه همدلی را فراهم می‌کند؛ حقیقت سوم امکان رهایی را نشان می‌دهد و حقیقت چهارم، با تأکید بر سلوک اخلاقی، به مسئولیت فرد در قبال خود و دیگران جهت می‌بخشد. بااین‌حال، تبدیل این مبانی به نظریه‌ای کامل درباره حقوق فردی و نهادهای سیاسی، به استدلال و بسط بیشتری نیاز دارد..

در نتیجه، تفاوت بودیسم با تلقی اسلامی را نباید به تقابل «انسان بی‌کرامت» و «انسان برخوردار از کرامت» فروکاست. تفاوت اصلی در نقطه عزیمت است: قرآن از تکریم انسان به‌عنوان یک واقعیت الهی آغاز می‌کند و سپس از مراتب فضیلت سخن می‌گوید؛ آموزه‌های بودایی مسئله را از تجربه رنج و امکان رهایی پی می‌گیرند. در اولی، شأن پایه انسان پیش از سلوک اخلاقی تثبیت شده است؛ در دومی، کانون بحث بر ظرفیت دگرگونی و رهایی متمرکز است. این تفاوت در مبنا مهم است، اما به‌تنهایی اثبات نمی‌کند که سنت بودایی برای انسان‌های ناآگاه یا رهایی‌نیافته هیچ منزلت اخلاقی قائل نیست.

سارتر؛ انسان به‌مثابه پروژه‌ای ناتمام

اگزیستانسیالیسم سارتر از نقطه‌ای متفاوت وارد بحث می‌شود. در سخنرانی مشهور او با عنوان «اگزیستانسیالیسم و اصالت بشر»، اصل محوری این است که وجود بر ماهیت تقدم دارد. انسان برخلاف اشیایی که بر اساس طرح و تعریفی ازپیش‌موجود ساخته می‌شوند، با ماهیتی ثابت و ازپیش‌تعیین‌شده به جهان نمی‌آید. او ابتدا وجود دارد و سپس از خلال انتخاب‌ها و کنش‌هایش به آنچه هست تبدیل می‌شود.

در این نگاه، انسان نه با سرشت اخلاقی تغییرناپذیر تعریف می‌شود و نه می‌تواند مسئولیت رفتار خود را به طبیعت، سرنوشت یا فرمانی بیرونی واگذار کند. آزادی صرفاً امتیازی برای انتخاب میان گزینه‌های مختلف نیست؛ وضعیتی است که مسئولیت انسان را اجتناب‌ناپذیر می‌کند. فرد با انتخاب خود، تصویری از انسانی را که شایسته بودن می‌داند نیز عرضه می‌کند. به همین دلیل، سارتر مسئولیت را از سطح فردی فراتر می‌برد: انتخاب هر شخص، به‌نوعی متضمن تأیید ارزشی است که او برای دیگران نیز معتبر می‌شمارد.

البته از این مقدمات نباید نتیجه گرفت که سارتر نظریه‌ای صریح درباره «کرامت اکتسابی» به معنای رایج آن ارائه کرده است. مسئله اصلی او منزلت حقوقی انسان یا منشأ حق حیات و آزادی نیست؛ بحث بر سر خودآفرینی، آزادی و مسئولیت است. انسان در این دستگاه، ارزش‌های خود را در خلأ کشف نمی‌کند، بلکه با عمل‌کردن و متعهدشدن، به آن‌ها معنا می‌بخشد. از همین رو، آزادی نیز به معنای مجازبودن هر نوع کنش نیست. انتخاب فرد، چون حامل تصویری از انسان و شیوه زیستن است، او را در برابر دیگران مسئول می‌کند.

این برداشت، پیامد اجتماعی مهمی دارد. اگر انسان موجودی تعریف‌شده و تکمیل‌شده نیست، جامعه نمی‌تواند هویت و سرنوشت او را بر اساس طبقه، پیشینه خانوادگی، نقش اجتماعی یا برچسب‌های ثابت تعیین کند. فرد باید امکان انتخاب و ساختن خویش را داشته باشد. اما همین تأکید بر آزادی، پرسشی دشوار را پیش می‌کشد: اگر ارزش‌ها به انتخاب انسان وابسته‌اند، چه مبنایی برای محدودکردن قدرت افراد و تضمین حقوق کسانی وجود دارد که امکان انتخاب مؤثر از آنان سلب شده است؟

سارتر در مان سخنرانی، آزادی فرد را از آزادی دیگران جدا نمی‌داند. اراده‌کردن آزادی خویش، بدون به‌رسمیت‌شناختن آزادی دیگران، تناقض‌آمیز است. بااین‌حال، این پاسخ فلسفی به‌تنهایی برای طراحی نظام حقوقی کافی نیست. برای تبدیل آزادی اگزیستانسیالیستی به حقوق تضمین‌شده، باید درباره نهادها، نابرابری‌های ساختاری و شرایط مادی انتخاب نیز بحث کرد. دانشنامه فلسفه استنفورد در بررسی تحول اندیشه سارتر یادآور می‌شود که او بعدها از تصویر بیش‌ازحد انتزاعی آزادی فاصله گرفت و محدودیت‌های اجتماعی و تاریخی آن را جدی‌تر در نظر آورد.

سه مبنا و سه پیامد برای حقوق بشر

تفاوت این سه رویکرد زمانی روشن‌تر می‌شود که از سطح انسان‌شناسی به حوزه حقوق و مسئولیت اجتماعی منتقل شویم. در تلقی اسلامی، حقوق پایه انسان را نمی‌توان به فضیلت اخلاقی او مشروط کرد؛ زیرا تکریم به اصل آفرینش تعلق دارد. در نتیجه، حتی فرد خطاکار یا غیرهم‌کیش نیز از شأن انسانی برخوردار است و نمی‌توان او را از دایره حقوق اولیه بیرون گذاشت. فضیلت اکتسابی، مبنای برتری معنوی است، نه شرط برخورداری از حرمت انسانی.

در بودیسم، محور اخلاقی بر کاهش رنج و پرورش شفقت قرار دارد. این رویکرد می‌تواند مبنایی برای حمایت از انسان‌های آسیب‌پذیر و مقابله با خشونت فراهم کند؛ زیرا رنج دیگران موضوعی بیگانه با مسئولیت اخلاقی فرد نیست. بااین‌حال، برای دفاع از حقوقی که مستقل از وضعیت معنوی و میزان پیشرفت فرد تضمین شوند، باید پیوند میان آموزه‌های رهایی‌شناختی و اصول حقوقی به‌روشنی صورت‌بندی شود. صرف تأکید بر امکان رهایی، هنوز معادل نظریه‌ای کامل درباره حقوق برابر نیست.

در اگزیستانسیالیسم سارتر، آزادی و مسئولیت به مرکز ثقل بحث تبدیل می‌شوند. حقوق انسانی را می‌توان در نسبت با امکان انتخاب، خودسازی و آزادی دیگران فهم کرد. اما اگر شرایط اجتماعی به‌گونه‌ای باشد که گروهی از افراد عملاً از امکان انتخاب محروم شوند، تأکید انتزاعی بر آزادی کفایت نمی‌کند. آزادی‌ای که فقط در سطح نظری به رسمیت شناخته شود، اما امکان تحقق اجتماعی نداشته باشد، به امتیازی نابرابر تبدیل خواهد شد.

این سه رویکرد در مسئولیت اخلاقی نیز تفاوت دارند. اسلام مسئولیت را در نسبت با فرمان الهی، اختیار و امکان رشد معنوی تعریف می‌کند. بودیسم آن را با شناخت رنج، پرهیز از آسیب و حرکت در مسیر رهایی پیوند می‌زند. سارتر نیز مسئولیت را پیامد ناگزیر آزادی می‌داند و انسان را از پناه‌گرفتن پشت ذات ثابت یا جبر بیرونی بازمی‌دارد. با وجود این تفاوت‌ها، هر سه سنت به شکلی متفاوت انسان را از انفعال بیرون می‌کشند و او را در برابر نحوه زیستن خویش مسئول می‌دانند.

کرامت بدون مسئولیت، مسئولیت بدون کرامت؟

تقابل کرامت ذاتی و اکتسابی، اگر به دوگانه‌ای مطلق تبدیل شود، بخشی از مسئله را پنهان می‌کند. کرامت ذاتی می‌تواند مانع تبدیل ارزش انسان به پاداشی برای رفتار مطلوب شود؛ اما اگر به‌اشتباه به معنای بی‌اهمیت‌بودن کنش و مسئولیت فهمیده شود، ظرفیت اخلاقی انسان را نادیده می‌گیرد. در سوی دیگر، تأکید بر خودسازی و مسئولیت می‌تواند عاملیت فرد را جدی بگیرد، اما اگر به مبنای انحصاری برخورداری از حقوق تبدیل شود، خطر طرد کسانی را در پی دارد که هنوز به مرتبه مطلوب اخلاقی یا معنوی نرسیده‌اند.

تمایز مهم، میان «حق برخورداری از حرمت و حقوق پایه» و «ارزش‌گذاری اخلاقی بر رفتار و شخصیت» است. اولی باید از داوری درباره ایمان، منش و میزان موفقیت افراد مستقل بماند؛ دومی ناگزیر به انتخاب‌ها و کردار آنان وابسته است. بدون این تفکیک، جامعه ممکن است به نام اخلاق، حقوق انسان‌های نامطلوب را محدود کند یا به نام کرامت برابر، هرگونه داوری درباره رفتارهای زیان‌بار را کنار بگذارد.

در این میان، تلقی قرآنی با تفکیک تکریم و تفضیل، امکانی روشن برای جمع‌کردن این دو سطح فراهم می‌آورد: انسان پیش از آنکه خود را اثبات کند، از شأنی برخوردار است؛ اما این شأن، او را از مسئولیت انتخاب‌ها و پیامدهای رفتارش معاف نمی‌کند. بودیسم نیز با محور قراردادن رنج و شفقت، یادآور می‌شود که اخلاق بدون حساسیت به وضعیت دیگران به سلوکی فردگرایانه فروکاسته خواهد شد. اگزیستانسیالیسم سارتر هم نشان می‌دهد که آزادی، بدون پذیرش مسئولیت در قبال آزادی دیگران، به ادعایی تهی تبدیل می‌شود.

برای حقوق بشر، پیامد این مقایسه روشن است: حقوق پایه نباید جایزه فضیلت، دینداری یا خودسازی باشد. در عین حال، برابری در برخورداری از حقوق به معنای برابری همه رفتارها و انتخاب‌ها از حیث اخلاقی نیست. جامعه‌ای که کرامت را فقط به دستاورد فردی گره بزند، ممکن است ضعیفان و شکست‌خوردگان را از حمایت محروم کند؛ جامعه‌ای که مسئولیت را نادیده بگیرد نیز امکان نقد ظلم و رفتار زیان‌بار را از دست می‌دهد. چالش اصلی، حفظ هم‌زمان حرمت بی‌قیدوشرط انسان و مسئولیت او در قبال خویش و دیگران است.