مبلغ – سرویس معارف: در عصر ارتباطات و جولان شبکه های اجتماعی، انسان ها بیش از هر زمان دیگری در معرض دید و قضاوت دیگران قرار دارند. انتشار یک یادداشت، یک تصویر از کمک به نیازمندان یا حتی یک موضع گیری در فضای مجازی می تواند در کسری از ثانیه هزاران مخاطب را به وجد آورد و سیل پیام های تحسین آمیز را روانه صفحه فرد کند. این تمجیدهای سریع و دم دستی، نوعی پاداش کاذب برای روان انسان به ارمغان می آورد که می تواند مرزهای هوشیاری اخلاقی را جابه جا کند. وقتی انسان مکررا از سوی دیگران با عناوین پرطمطراق ستایش می شود، به مرور زمان دچار خطای شناختی خودبزرگ بینی می گردد و باور می کند واقعا همان چیزی است که مردم می گویند. در روان شناسی شخصیت، این پدیده با عنوان وابستگی به تایید بیرونی شناخته می شود؛ حالتی که در آن فرد ارزش خود را بر اساس بازخوردهای شکننده و متغیر دیگران تنظیم می کند و با کم شدن این تمجیدها، دچار افت انگیزه یا بحران هویت می شود.
در تاریخ اندیشه اخلاقی، بزرگان دین همواره نسبت به تله تمجید و مدح دیگران هشدار داده اند؛ چون تشویق مردم اغلب بر اساس ظاهر آراسته یا کارهای نمایشی شکل می گیرد، در حالی که باطن انسان و نیت واقعی او ممکن است فاصله زیادی با این تصویر بیرونی داشته باشد. اگر کسی بخواهد زندگی خود را بر اساس کف زدن های دیگران تنظیم کند، مانند ناخدایی است که به جای قطب نمای درونی، به موج های سطحی دریا اعتماد کرده و به زودی کشتی خود را به صخره غرور می کوبد. در فرهنگ دینی ما، خودارزیابی یا همان محاسبه نفس، ابزار مهمی برای پیشگیری از انحراف درونی است. انسان پیش از آنکه به داوری اعمال دیگران بنشیند یا در برابر آینه تعریف های مردم به خود ببالد، باید خلوتی صادقانه با وجدان خود بسازد و کارنامه واقعی اعمال و نیت هایش را ورق بزند.
این رویکرد ریشه در آموزه های قرآنی دارد؛ جایی که خداوند متعال انسان را به هوشیاری دائمی نسبت به باطن خویش دعوت می کند. قرآن کریم در آیات ۱۴ و ۱۵ سوره قیامت می فرماید: بَلِ الانسانُ عَلی نَفسِهِ بَصیرَةٌ وَلَو اَلقی مَعاذیرَه. ترجمه: بلکه انسان خود بر نفس خویش بینا و آگاه است، هرچند در ظاهر برای خود عذرهایی بتراشد. این آیه نشان می دهد هیچ کس به اندازه خود انسان از نیت ها و خطاهای پنهانش باخبر نیست. تمجید دیگران هرچقدر هم پررنگ باشد، نمی تواند روی نقاط تاریک کارنامه درونی سرپوش بگذارد و انسان هوشیار کسی است که فریب توجیه ها و نقاب های ظاهری را نمی خورد .
در همین راستا، امیرالمومنین امام علی علیه السلام در توصیف صفات متقین به شیوه برخورد آنان با تمجید دیگران اشاره می‌کنند. ایشان در خطبه همام می‌فرمایند: واذا زكي احد منهم خاف مما يقال في حقه فيقول انا اعلم بنفسي من غيري وربي اعلم بي مني. ترجمه: و هنگامی که یکی از آنان ستوده شود، از آنچه درباره‌اش گفته می‌شود می‌ترسد و می‌گوید من به خودم از دیگران آگاه‌ترم و پروردگارم به من از خودم داناتر است (میزان الحکمه، ج ۴، ص ۲۸۶۳؛ https://ar.lib.eshia.ir/11023/4/2863).
علاوه بر این، در روایتی از امام موسی کاظم علیه السلام در کتاب کافی آمده است: ليس منا من لم يحاسب نفسه في كل يوم فان عمل حسنا استزاد الله وان عمل سيئا استغفر الله منه وتاب اليه. ترجمه: از ما نیست کسی که هر روز به محاسبه نفس خود نپردازد؛ اگر کار نیکی انجام داده باشد از خدا توفیق افزونی بخواهد و اگر کار بدی انجام داده باشد از خداوند آمرزش بخواهد و به سوی او بازگردد (الکافی، ج ۲، ص ۴۵۳؛ https://lib.eshia.ir/11005/2/453).
بنابراین، رها شدن از دام غرور ناشی از تعریف های بیرونی، نیازمند انضباط درونی مستمر است. وقتی انسان عادت کند روزانه عملکرد خود را زیر ذره بین نقد منصفانه ببرد و به جای تکیه بر تشویق دیگران، به اصلاح خطاهای پنهان خود بپردازد، به آرامشی پایدار می رسد. در این صورت نه با یک تمجید طبعش بلندپرواز می کند و نه با یک انتقاد یا بی مهری دچار سقوط روانی می شود؛ چون لنگرگاه شخصیت او در عمق ایمان و خودآگاهی است نه در طوفان متغیر نظرها.