مبلغ – سرویس معارف: در فرهنگ عمومی، وقتی از انسان نیکوکار سخن میگوییم، معمولا کسی را تصور میکنیم که به نیازمندان پول میدهد یا هزینه ساخت مدرسه و درمانگاه را تامین میکند. اما آیا نیکوکاری فقط به میزان دارایی وابسته است؟ آیا ممکن است فردی با امکانات محدود، در زندگی دیگران موثرتر از کسی باشد که کمکهای مالی بزرگی انجام میدهد؟
دعای بیستم صحیفه سجادیه، معروف به دعای مکارم الاخلاق، این پرسش را از زاویهای متفاوت مطرح میکند. امام سجاد علیهالسلام در این دعا، شخصیت انسان مومن را موضوع تربیت قرار میدهد؛ شخصیتی که ایمانش باید در نیت، رفتار، روابط اجتماعی و شیوه برخورد با دیگران آشکار شود.
نکته قابل توجه، آغاز دعاست. امام پیش از درخواست توفیق خدمت، از خداوند کمال ایمان، برترین یقین، نیکوترین نیت و بهترین عمل را میخواهد. کنار هم قرار گرفتن این چهار درخواست نشان میدهد که در منطق دعا، ایمان صرفا یک باور ذهنی نیست؛ باید به نیتی درست و رفتاری شایسته منتهی شود.
این پیوند در زندگی روزمره معنای روشنی دارد. کسی ممکن است درباره اهمیت همدلی بسیار سخن بگوید، اما هنگام گرفتاری همسایهاش بیتفاوت بماند. در مقابل، فردی که بدون تبلیغ و انتظار جبران، مشکلی را برطرف میکند، بخشی از باور اخلاقی خود را به عمل تبدیل کرده است.
در ادامه دعا، امام از خدا میخواهد روزهای زندگیاش در مسیری صرف شود که برای آن آفریده شده است. این درخواست، نگاه انسان به زمان را تغییر میدهد. ساعتهایی که در اختیار داریم، فقط فرصتی برای تامین نیازهای شخصی نیستند؛ میتوانند وسیلهای برای سود رساندن به دیگران نیز باشند.
برای نمونه، معلمی که هفتهای یک ساعت به دانشآموز محروم درس میدهد یا تعمیرکاری که مهارتش را به جوانی بیکار آموزش میدهد، سرمایهای غیرمالی را در اختیار جامعه قرار داده است. چنین خدماتی نشان میدهند که دست بخشنده، لزوما دستی پر از پول نیست.
اما مهمترین ظرافت دعا در عبارتی است که درخواست جاری شدن خیر را به پرهیز از منت پیوند میدهد. امام نمیخواهد صرفا کار خوبی انجام دهد؛ میخواهد ارزش اخلاقی آن کار نیز محفوظ بماند.
منت گذاشتن زمانی رخ میدهد که کمککننده، نیکی گذشته خود را وسیله برتریجویی یا تحمیل خواستههایش قرار دهد. تصور کنید فردی بدهی همکارش را پرداخت کرده، اما هر بار در جمع این کمک را یادآوری میکند. مشکل مالی شاید حل شده باشد، ولی آبروی دریافتکننده کمک آسیب میبیند.
در روزگار شبکههای اجتماعی، این هشدار اهمیت بیشتری پیدا میکند. انتشار تصویر خانواده نیازمند هنگام دریافت کمک، بدون رضایت آگاهانه آنان، میتواند کرامتشان را تحت تاثیر قرار دهد. البته گزارش شفاف فعالیت خیریهها با نمایش تحقیرآمیز نیازمندان تفاوت دارد؛ مسئله، حفظ احترام انسانهاست.
امام در همان فراز، پس از درخواست نیکی بیمنت، اخلاق والا و مصونیت از فخرفروشی را طلب میکند. این ترتیب نشان میدهد که حتی کار خیر نیز ممکن است زمینه خودپسندی شود. انسان گاهی به جای توجه به مشکلی که حل کرده، شیفته تصویری میشود که از نیکوکاری خودش ساخته است.
در بخش دیگری از دعا، امام از خدا میخواهد هر اندازه جایگاه اجتماعیاش بالاتر میرود، در نگاه خودش فروتنتر شود. این درخواست مکمل همان نگرانی است: محبوبیت و اعتبار اجتماعی نباید انسان را به این تصور برساند که از دیگران ارزشمندتر است.
فرازهای دعا این ارتباط را روشنتر میکنند. امام سجاد علیهالسلام در آغاز دعای بیستم میفرماید:
اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِهِ، وَبَلِّغْ بِإِيمَانِي أَكْمَلَ الْإِيمَانِ، وَاجْعَلْ يَقِينِي أَفْضَلَ الْيَقِينِ، وَانْتَهِ بِنِيَّتِي إِلَى أَحْسَنِ النِّيَّاتِ، وَبِعَمَلِي إِلَى أَحْسَنِ الْأَعْمَالِ.
ترجمه: خدایا، بر محمد و خاندانش درود فرست و ایمانم را به کاملترین مرتبه، یقینم را به برترین مرتبه، نیتم را به نیکوترین نیتها و کردارم را به بهترین اعمال برسان.
در فراز مربوط به خدمت به مردم نیز آمده است:
وَأَجْرِ لِلنَّاسِ عَلَى يَدِيَ الْخَيْرَ، وَلَا تَمْحَقْهُ بِالْمَنِّ، وَهَبْ لِي مَعَالِيَ الْأَخْلَاقِ، وَاعْصِمْنِي مِنَ الْفَخْرِ.
ترجمه: خیر و نیکی را به دست من برای مردم جاری ساز و آن را با منت گذاشتن نابود مکن؛ اخلاق والا به من ببخش و از فخرفروشی نگاهم دار.
درخواست جاری شدن خیر به دست انسان، تعبیر مهمی است. امام خود را وسیله رسیدن نیکی به دیگران میبیند، نه مالک برتری که دیگران باید همواره مدیون او باشند. از همین رو، خدمت به مردم در این دعا با فروتنی و مراقبت از نیت همراه شده است.
این مضمون با آیه ۲۶۴ سوره بقره نیز ارتباط دارد؛ جایی که خداوند مومنان را از تباه کردن صدقه با منت و آزار بازمیدارد. در چنین نگاهی، ارزش کمک تنها به آنچه بخشیده میشود وابسته نیست؛ رفتار انسان پس از بخشیدن نیز بخشی از حقیقت نیکوکاری است.
مطالعه متن کامل دعای بیستم صحیفه سجادیه