به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، برخلاف تصور رایجی که دوران کودکی را دورهای کماثر در شکلگیری شخصیت میداند، سالهای کودکی یکی از مهمترین مراحل ساختن شخصیت انسان است. این تصور که «کودک هنوز مکلف نیست و میتواند رفتارهای نادرست را بعدها و پس از بلوغ با توبه جبران کند»، غفلتی جدی در فرآیند تربیت است؛ چراکه عادتها و رفتارهایی که در سالهای نخست زندگی شکل میگیرند، بهتدریج در وجود انسان ریشه میدوانند و اصلاح آنها در بزرگسالی ممکن است بسیار دشوار شود.
کودکی را باید دوران شکلگیری روح و شخصیت انسان دانست، نه دورهای که رفتارهای فرد در آن فاقد اثر باشد. هرچند کودک پیش از رسیدن به سن تکلیف، مسئولیت شرعی همانند یک فرد بالغ ندارد، اما این موضوع به معنای بیپیامد بودن رفتارهای او نیست. عادتهای نادرست میتوانند در وجود کودک تثبیت شوند و بعدها مسیر تربیتی و اخلاقی او را تحت تأثیر قرار دهند. از همین رو، تربیت جدی و هدفمند باید پیش از رسیدن کودک به سن بلوغ آغاز شود.
بنابر روایت حوزه، مرحوم آیتالله حائری شیرازی در این زمینه نکات قابل تأملی بیان کردهاند که متن آن در ادامه تقدیم مخاطبان میشود.
ائمه اطهار(علیهمالسلام) از همان دوران کودکی از هرگونه آلودگی و ناپاکی مبرا بودند؛ زیرا اگر انسان از سالهای نخست زندگی به رفتارهای نادرست و آلودگیهای اخلاقی خو بگیرد، حتی در صورتی که در بزرگسالی تصمیم به اصلاح و بازگشت به مسیر پاکی بگیرد، آثار آن عادتها به آسانی از روح و شخصیت او پاک نخواهد شد.
برای فهم بهتر این مسئله میتوان یک نمونه روشن را در نظر گرفت. اگر نوجوانی در سن سیزده یا چهارده سالگی به مواد مخدر اعتیاد پیدا کند، آیا میتوان انتظار داشت که پس از رسیدن به سن بلوغ و تکلیف، تنها در یک روز یا حتی چند ساعت، بهطور کامل از این عادت ریشهدار فاصله بگیرد و تمام آثار آن را از وجود خود پاک کند؟
آیا میتوان گفت چون کودک هنوز به سن تکلیف نرسیده و گناهی برای او ثبت نمیشود، رفتارهایی مانند اعتیاد یا گرفتار شدن در رذایل اخلاقی در دوران کودکی اشکالی ندارد؟
در اینجا باید میان دو مسئله تفاوت گذاشت: «رفع تکلیف شرعی» و «آثار تکوینی رفتار». ممکن است کودک پیش از بلوغ از نظر شرعی مکلف نباشد، اما این به هیچ عنوان به معنای بیاثر بودن اعمال او نیست. رفتارهای نادرست میتوانند آثار منفی و ماندگاری بر روح و شخصیت او بر جای بگذارند و موجب سستی و پژمردگی روحی شوند.
فردی که در کودکی به یک رذیلت اخلاقی عادت کرده است، پس از رسیدن به بلوغ دیگر با یک صفحه سفید روبهرو نیست؛ بلکه شخصیتی دارد که بخشی از آن بر پایه همان عادتها شکل گرفته است. به همین دلیل، جدا شدن از این پیوندهای عمیق و تغییر عادتهای ریشهدار، به سادگی امکانپذیر نیست.
از سوی دیگر، این تصور که فرد میتواند در کودکی عمداً مرتکب رفتار نادرستی مانند دروغگویی شود و با این نیت که «بعداً توبه خواهم کرد»، آن را به آینده موکول کند، از نظر منطقی و اخلاقی قابل دفاع نیست. تکرار یک رفتار نادرست، بهتدریج آن رفتار را به ملکهای در وجود انسان تبدیل میکند و هرچه این عادت ریشهدارتر شود، اراده فرد برای اصلاح و توبه حقیقی نیز ممکن است ضعیفتر شود.
در حقیقت، کسی که اصلاح رفتار را به آینده موکول میکند، ممکن است ناخواسته مسیر بازگشت خود را دشوارتر کند؛ زیرا عادتهایی که امروز شکل میگیرند، میتوانند فردای او را بسازند.
این تصور که رفتارهای دوران کودکی با رسیدن به سن بلوغ مانند یک لوح سفید از میان میروند، تصوری نادرست و آسیبزاست. کسی که در سالهای کودکی و نوجوانی به دروغ، ظلم یا دیگر رفتارهای ناپسند خو گرفته است، نمیتواند تنها با این استدلال که «هنوز مکلف نبودهام» از آثار آن رفتارها عبور کند. شخصیت انسان تا حد زیادی محصول عادتهایی است که در طول زندگی در او شکل گرفتهاند.
برای نمونه، نوجوانی را تصور کنید که پیش از رسیدن به سن تکلیف، به خوابیدن تا بعد از طلوع خورشید و ترک نماز صبح عادت کرده است. نمیتوان انتظار داشت که این فرد به محض رسیدن به سن تکلیف، ناگهان و بدون هیچ فرآیند تربیتی، تبدیل به انسانی سحرخیز شود؛ زیرا عادتی که طی سالها در وجود او شکل گرفته، میتواند در برابر تصمیم جدید او مقاومت کند.
بنابراین، تربیت پیش از بلوغ یک ضرورت جدی و حیاتی است. کودک باید پیش از آنکه به مرحله تکلیف شرعی برسد، تمرین اخلاق نیکو، مسئولیتپذیری و رفتار صحیح را آغاز کند و از رذایل اخلاقی فاصله بگیرد تا با شخصیتی سالمتر وارد دوران تکلیف شود.
برای توضیح این حقیقت میتوان از مثال یک نهال کمک گرفت. شاخه جوان، نرم و انعطافپذیر است و اگر کمی کج رشد کرده باشد، میتوان با کمک یک تکیهگاه ساده آن را به مسیر درست بازگرداند. اما اگر این کجی ادامه پیدا کند و شاخه با گذشت زمان سخت و محکم شود، اصلاح آن دیگر به آسانی امکانپذیر نخواهد بود.
رفتارهای اخلاقی نیز وضعیتی مشابه دارند. انحرافی که در کودکی شکل میگیرد، اگر به موقع اصلاح نشود، ممکن است در بزرگسالی مانند درختی کج و ریشهدار شود؛ درختی که راست کردن آن بسیار دشوار و در برخی موارد حتی ناممکن خواهد بود.
از همین رو، «هنوز بچه است» نمیتواند بهانهای برای نادیده گرفتن تربیت باشد. کودکی شاید دوران پیش از تکلیف شرعی باشد، اما قطعاً دوران پیش از شکلگیری شخصیت نیست. آنچه کودک در این سالها میآموزد و به آن عادت میکند، میتواند سالهای بعد زندگی او را نیز تحت تأثیر قرار دهد.
برای شنیدن صوت اینجا کلیک کنید.