مبلغ – سرویس معارف: جهان کنونی با شتابی شگفت‌آور به یک نمایشگاه بزرگ و بی‌پایان تبدیل شده است؛ فضایی که در آن هر فرد بخش‌های ویراسته‌شده، گزینش‌شده و پر زرق‌وبرق زندگی خویش را به رخ نظاره‌گران می‌کشد. آلن دو باتن، فیلسوف و جستارنویس معاصر، در کتاب مشهور اضطراب منزلت به زیبایی نشان می‌دهد که رنج بزرگ انسان مدرن ناشی از ناداری نیست، بلکه برخاسته از احساس ناکافی بودن در قیاس با دیگران است. این سازوکار ویرانگر که در روان‌شناسی اجتماعی زیر عنوان نظریه مقایسه اجتماعی شناخته می‌شود، روان فرد را در چرخه‌ای فرساینده از خشم، خودکم‌بینی و حسادت پنهان حبس می‌کند. در چنین چرخه‌ای، هر اندازه امکانات عینی زندگی رشد کند، به دلیل جابه‌جا شدن مدام خط مقایسه و تماشای پیشرفت‌های مادی رقبای فرضی، فرد احساس عقب‌ماندگی مفرط می‌کند و طعم شیرین بهره‌مندی از هستی را به کام خود زهر می‌سازد.
این اضطراب معیشتی مداوم تنها به حوزه اقتصاد محدود نمی‌ماند، بلکه بنیادهای سلامت روان را ویران می‌کند و روابط انسانی را به میدان رقابتی بی‌رحمانه بدل می‌سازد. در این تله شناختی، ارزش ذاتی انسان به موجودی حساب بانکی، مدل خودرو، موقعیت جغرافیایی خانه و توان مصرف کالاهای لوکس تقلیل می‌یابد. جامعه‌شناسان شهری سال‌هاست درباره بیماری مصرف‌گرایی متظاهرانه هشدار می‌دهند؛ پدیده‌ای که در آن اشخاص مبالغ هنگفتی خرج می‌کنند نه به منظور رفع نیازهای طبیعی یا لذت شخصی، بلکه تنها با هدف دیده شدن، کسب احترام اعتباری و جلب نگاه حسرت‌زده اطرافیان. این جریان بیمارگون نوعی بی‌قراری مزمن را در شریان‌های جامعه تزریق می‌کند؛ انسان در این وضعیت هرگز در لحظه اکنون آرام نمی‌گیرد و ذهنش دائما درگیر داشته‌های دست‌نیافته و دارایی‌های دیگری است.
در برابر این طوفان هویتی و پوچ‌گرایی پنهان، نیاز به یک لنگرگاه فکری و روانی مستحکم آشکار می‌شود؛ تکیه‌گاهی که فرد را از وابستگی مطلق به قضاوت‌های بیرونی برهاند و قطب‌نمای درونی او را به کار اندازد. در روان‌درمانی مبتنی بر پذیرش و تعهد، رهایی از قضاوت‌های دائمی ذهن و پیوند با ارزش‌های پایدار انسانی شرط اول آرامش شناخته می‌شود. رضایت از داشته‌ها به هیچ وجح به معنای دست کشیدن از تلاش مشروع برای آبادانی یا انفعال در برابر فقر نیست؛ بلکه به مفهوم قطع کردن بندهای عاطفی با زرق‌وبرق‌های تصنعی است. وقتی انسان یاد می‌گیرد ترازوی سنجش خود را از ویترین‌های دیگران جدا کند، انرژی روانی ذخیره‌شده را به جای سوزاندن در حسادت، صرف تقویت ارتباطات عاطفی سالم، کسب مهارت‌های فردی و خلق معنای ماندگار در زندگی می‌کند.
بازخوانی میراث عمیق اخلاقی اهل‌بیت، به ویژه سلوک دعایی امام سجاد علیه‌السلام، این دریچه شناختی دگرگون‌کننده را به غایت زیبایی می‌گشاید. صحیفه سجادیه صرفا مجموعه‌ای از جملات مناجاتی انتزاعی نیست، بلکه یک منظومه کامل درمانی برای روان‌های زخم‌خورده و سرگردان است. امام سجاد علیه‌السلام در دعای سی و پنجم به صراحت به ریشه‌کنی همین بیماری هولناک اشاره می‌کنند: طلب عافیت از اینکه مبادا با دیدن رفاه دیگران، حسادت جان انسان را آلوده سازد یا کم‌بهره بودن خویش از مال دنیا به تحقیر نفس بینجامد. این دعا به انسان نشان می‌دهد که فراوانی یا کاستی ظاهری هرگز نشانه کرامت یا بی‌ارزشی نزد آفریدگار نیست، بلکه صحنه‌ای برای آزمایش حقیقت روح و پاک‌زیستی است. با حاکم شدن این نگاه، دارایی دیگران دیگر تهدیدی برای آرامش درون نخواهد بود، بلکه انسان با اتکا به یک جهان‌بینی کلان، در کانون توفان‌های اقتصادی به لنگرگاه سکینه و آزادگی دست می‌یابد.
بررسی ساختار دعای سی و پنجم صحیفه سجادیه و سخنان اولیای دین نشان می‌دهد که رهایی از دام حسرت، مستلزم اصلاح دو خطای شناختی بزرگ است: نخست پندار برتری مطلق ثروتمند و دوم گمان بی‌ارزشی انسان کم‌برخوردار. دعاهای امام سجاد علیه‌السلام به مثابه برنامه‌ای عملی، روان انسان را در برابر این سوگیری‌ها مقاوم می‌سازد.
امام سجاد علیه‌السلام در دعای سی و پنجم صحیفه سجادیه، ریشه‌کنی حسرت مالی و دستیابی به رضایت قلبی را از خداوند طلب می‌کنند:
مالْحَمْدُ لِلّهِ رِضًى بِحُكْمِ اللّهِ، شَهِدْتُ أَنّ اللّهَ قَسَمَ مَعَايِشَ عِبَادِهِ بِالْعَدْلِ، وَ أَخَذَ عَلَى جَمِيعِ خَلْقِهِ بِالْفَضْلِ اللّهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ آلِهِ، وَ لَا تَفْتِنّي بِمَا أَعْطَيْتَهُمْ، وَ لَا تَفْتِنْهُمْ بِمَا مَنَعْتَنِي فَأَحْسُدَ خَلْقَكَ، وَ أَغْمَطَ حُكْمَكَ. اللّهُمّ صَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ آلِهِ، وَ طَيّبْ بِقَضَائِكَ نَفْسِي، وَ وَسّعْ بِمَوَاقِعِ حُكْمِكَ صَدْرِي، وَ هَبْ لِيَ الثّقَةَ لِأُقِرّ مَعَهَا بِأَنّ قَضَاءَكَ لَمْ يَجْرِ إِلّا بِالْخِيَرَةِ، وَ اجْعَلْ شُكْرِي لَكَ عَلَى مَا زَوَيْتَ عَنّي أَوْفَرَ مِنْ شُكْرِي إِيّاكَ عَلَى مَا خَوّلْتَنِي وَ اعْصِمْنِي مِنْ أَنْ أَظُنّ بِذِي عَدَمٍ خَسَاسَةً، أَوْ أَظُنّ بِصَاحِبِ ثَرْوَةٍ فَضْلًا، فَإِنّ الشّرِيفَ مَنْ شَرّفَتْهُ طَاعَتُكَ، وَ الْعَزِيزَ مَنْ أَعَزّتْهُ عِبَادَتُكَ فَصَلّ عَلَى مُحَمّدٍ وَ آلِهِ، وَ مَتّعْنَا بِثَرْوَةٍ لَا تَنْفَدُ، وَ أَيّدْنَا بِعِزٍّ لَا يُفْقَدُ، وَ اسْرَحْنَا فِي مُلْكِ الْأَبَدِ، إِنّكَ الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصّمَدُ، الّذِي لَمْ تَلِدْ وَ لَمْ تُولَدْ وَ لَمْ يَكُنْ لَكَ كُفُواً أَحَدٌ.
ترجمه: سپاس خداي را به عنوان خشنودي به قضاي خدا شهادت مي‌دهم که خدا معيشت‌هاي بندگانش را به آيين عدل قسمت کرده، و با همه آفريدگانش راه تفضّل و احسان پيش گرفته است. خدايا بر محمّد و آلش رحمت فرست. و مرا به سبب آنچه به مردم عطا کرده‌اي آشفته مساز و ايشان را به سبب آنچه از من باز داشته‌اي گرفتار مکن که بر خلق تو حسد برم و حکمت را خوار شمارم . خدايا بر محمّد و آلش رحمت فرست و مرا به قضاي خود دلخوش ساز، و دلم را در موارد حکم خود باز و مسرور کن، و روح اعتماد به من ببخش تا سبب آن اقرار کنم که قضاي تو جز به بهترين وجوه روان نشده و شکر مرا بر آنچه از من باز داشته‌اي، از شکرم بر آنچه به من بخشيده‌اي فزون‌تر ساز، و مرا از آن نگهدار که تهي‌دستي را به چشم خواري بنگرم، يا درباره ثروتمندي گمان برتري برم. زيرا شريف کسي است که طاعت تو او را شرف تو او را عزّت داده باشد. پس بر محمّد و آلش رحمت فرست. و ما را از ثروتي فناناپذير برخوردار کن، و به عزّتي بي‌زوال تأييد فرماي، و در ملک جاودانيت روان و کامران ساز. زيرا تويي آن يکتاي يگانه بي‌نيازي که فرزند نياورده‌اي و فرزند کسي نبوده‌اي و کفو و همسري نداشته‌اي.
منبع: صحیفه سجادیه، دعای ۳۵ (فی الرضا بقضاء الله)
لینک دسترسی کتابخانه فقاهت: https://lib.eshia.ir/71425/1/158
پناه‌بردن به خدا از فتنه غبطه و حسرت نسبت به دارایی‌های دیگران
نگاه واقع‌بینانه به فلسفه تفاوت‌های معیشتی و آزمون بودن آن
در همین دعا، امام چهارم از پروردگار درخواست می‌کنند که حقیقت ارزش‌های انسانی جایگزین سنجش‌های مادی شود
ریشه‌کنی رنج روانی با تمرکز بر حقیقت هستی و پرهیز از چشم‌دوختن به دیگران:
قرآن کریم به عنوان متن بنیادین وحی، صراحتا مومنان را از چشم‌دوختن به جلوه‌های فریبنده دارایی دیگران برحذر می‌دارد و بر پایدار بودن ارزش‌های اصیل تاکید می‌فرماید:
متن آیه: وَلَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَىٰ مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجًا مِّنْهُمْ زَهْرَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا لِنَفْتِنَهُمْ فِيهِ وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقَىٰ
ترجمه: و چشمان خود را به آنچه برخی از گروه‌های آنان را از شکوفه و زرق‌وبرق این زندگی دنیا بهره‌مند ساخته‌ایم مدوز تا آنان را بدان بیازماییم، و روزی پروردگارت بهتر و پایدارتر است.
منبع: سوره مبارکه طه، آیه ۱۳۱