مبلغ – محمد عارف معزی: صلح در اندیشه اسلامی چه جایگاهی دارد و آیا می‌توان آن را فراتر از راهکاری برای پایان جنگ، به‌عنوان یک ارزش مستقل در سیاست‌ورزی اسلامی در نظر گرفت؟ نسبت صلح با عدالت، کرامت انسانی و حفظ حقوق ملت‌ها چیست و از منظر فقه سیاسی اسلام، مرز میان مصلحت‌اندیشی و امتیازدهی عقلانی با عقب‌نشینی و تسلیم کجا قرار می‌گیرد؟
این پرسش‌ها در شرایطی اهمیت بیشتری پیدا کرده‌اند که برخی شخصیت‌های سیاسی برای دفاع از مذاکره و توافق با طرف‌های متخاصم، به تجربه صلح حدیبیه استناد می‌کنند؛ واقعه‌ای تاریخی که از آن به‌عنوان یکی از مهم‌ترین پیروزی‌های پیامبر اسلام(ص) یاد می‌شود.
با این حال، میزان انطباق این استناد با شرایط سیاسی امروز و درس‌های تاریخی و فقهی آن همچنان محل بحث است. از سوی دیگر، پایبندی طرف مقابل به تعهدات، امکان نقض توافق و ضرورت بازنگری در آن، در کنار چگونگی ایجاد تعادل میان استقلال و امنیت کشور، منافع عمومی و حفظ جان مردم، از مهم‌ترین مسائل قابل بررسی در نسبت میان جنگ و صلح در اندیشه اسلامی است.
در همین راستا، دکتر سید سلمان صفوی، رییس «مرکز بین‌المللی مطالعات صلح – لندن» در گفتگو با پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، به بررسی این موارد پرداخته است.
در ادامه مشروح گفتگوی دکتر صفوی با مبلغ را می‌خوانید؛
*** صلح در اندیشه اسلامی چه جایگاهی دارد؟ آیا صلح صرفاً راهکاری برای پایان جنگ است یا می‌توان آن را یک ارزش مستقل در سیاست‌ورزی اسلامی دانست؟ نسبت صلح با عدالت و کرامت انسانی چیست؟
در شرایط حسّاس کنونی که منطقه شاهد منازعات استراتژیک میان محور مقاومت با ایالات متحده آمریکا و رژیم صهیونیستی است، بازخوانی فقه سیاسی اسلام و سنت پیامبر (ص) و امیرالمؤمنین (ع) دربارهٔ صلح، مذاکره و مقاومت از اهمیت بنیادینی برای تامین «امنیت ملی» و رفاه و عزت ملت برخوردار است.
صلح در اسلام هرگز به معنای «تسلیم در برابر زیاده‌خواهی دشمن» یا «سازش ذلت‌بار» نبوده، بلکه راهبردی عادلانه برای صیانت از حقوق ملت، توقف جنایات دشمن و تحقق مصلحت بلندمدت مردم است.
در سیاست‌ورزی اسلامی، صلح دارای ارزشی ایجابی است مشروط بر آنکه عزت ملت و عادلانه بودن چارچوب آن حفظ شود. امنیت مردم، حفظ جان‌ها و وفای به پیمان، همگی خیرهایی‌اند که صلح عادلانه می‌تواند فراهم کند. با این حال، ارزش صلح کاملاً به شرایط و نتایج آن بستگی دارد.
صلحی که مفاد آن به نفع دشمن مستکبر و به‌معنای تسلیم در برابر خواسته‌ها و دیکته‌های ظالمانهٔ او باشد، باطل و برخلاف مصالح عالیهٔ ملت است.
قرآن کریم در سیاق رویارویی با دشمن می‌فرماید: «وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَهَا وَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ» (انفال، ۶۱). پذیرش صلح مشروط به تمایل واقعی دشمن به عدالت و صلح حقیقی است، نه ابزاری برای تحمیل ارادهٔ سلطه‌گران.
امام علی(ع) نیز در عهدنامهٔ مالک اشتر، پذیرش صلحی را که رضای خدا و عزت مسلمین در آن است، به آسایش امت و امنیت سرزمین پیوند می‌دهد و بلافاصله پس از برقراری صلح، به هوشیاری کامل در برابر عهدشکنی دشمن سفارش می‌کند.
عدالت معیار اصلی در مفاد و اجرای صلح است. قرآن هشدار می‌دهد که دشمنی با گروهی نباید انسان را به بی‌عدالتی بکشاند (مائده، ۸) و کرامت انسانی را به بنی‌آدم ارزانی داشته است (اسراء، ۷۰). بنابراین، هرگونه توافق باید ضمن توقف تجاوز دشمن، راه پیگیری حقوق تضییع‌شده و صیانت از استقلال ملت را باز نگه دارد.
*** از منظر فقه سیاسی اسلام، مرز میان مصلحت‌اندیشی و امتیازدهی عقلانی با عقب‌نشینی و تسلیم کجاست؟ آیا هرگونه توافق با طرف متخاصم به معنای چشم‌پوشی از اصول و حقوق است؟
در فقه امامیه، «مهادنه» (پیمان ترک مخاصمه برای مدتی معیّن) به وجود مصلحت واقعی و عینی برای مسلمانان مشروط است. محقق حلّی در شرائع الإسلام این قاعده فقهی را ابزاری برای حفظ توان امت یا ایجاد وقفه در فشار دشمن می‌داند؛ اما این امر تفاوت ماهوی با «تسلیم» دارد.
«مصالحه» و «مهادنه» در فقه امامیه مترادفند. حضرت علی (علیه‌السّلام) در مورد آتش‌بسی که در جنگ صفین امضا شد، فرمود: «لَعَلَّ اللَّه ان یُصْلَحَ فی هذِهِ الهُدنَةِ امْرَ هذِهِ الْاُمَّةِ…»؛ «شاید خداوند در این فرصت آتش بس، امر این امت را اصلاح کند.»
برای تشخیص مرز میان «امتیاز عقلانی در فرآیند مقاومت» و «تسلیم»، باید سنجید که چه چیزی در برابر چه چیزی، با چه اختیاری و با چه پیامد تاریخی واگذار می‌شود: ابتدا امتیاز عقلانی و تاکتیکی است؛ ممکن است برای کاهش فشار فوری بر مردم یا تثبیت مواضع دفاعی، انعطافی مشروط صورت گیرد؛ مشروط بر آنکه دستاوردی سنجش‌پذیر مانند توقف حملات، رفع محاصره یا حفظ بنیهٔ دفاعی به همراه آورد (مشابه آنچه در صلح حدیبیه رخ داد).
ثانیا حواسمان باشد، تسلیم ممنوع؛ واگذاری حقوق اساسی، پذیرش نظارت‌های استعماریِ خلع‌سلاح‌کننده، یا تن دادن به توافقی که جامعه را در معرض تعرض دائمی و بی‌دفاعی قرار دهد، شرعاً و عقلاً مردود است. مصلحت بلندمدت مردم در گرو مقاومت فعال و صلح عادلانه است، نه تسلیم در برابر خواست نامشروع آمریکا و صهیونیست‌ها.
*** در سال‌های اخیر، برخی شخصیت‌های سیاسی برای دفاع از ضرورت مذاکره و توافق، به صلح حدیبیه استناد کرده و آن را بزرگ‌ترین فتح اسلام دانسته‌اند. این استناد تا چه اندازه از نظر تاریخی و فقهی دقیق است؟ چه درس‌هایی از این تجربه پیامبر(ص) می‌توان برای تصمیم‌گیری درباره صلح و مذاکره در شرایط سیاسی امروز گرفت؟
صلح حدیبیه در سال ششم هجری میان پیامبر اکرم (ص) و قریش منعقد شد و قرآن کریم از آن با تعبیر «إِنَّا فَتَحْنَا لَکَ فَتْحًا مُبِینًا» (فتح، ۱) یاد کرد. با وجود برخی شرایط دشوار ظاهری در این پیمان، پیامبر (ص) با تدبیر الهی توانست از این توافق به عنوان ابزاری برای تثبیت اقتدار حکومت اسلامی، شکستن انحصار قریش و توسعهٔ ارتباطات و تبیین گفتمان اسلام استفاده کند.
دلالت فقهی و سیاسی این تجربه تاریخی آن است که مذاکره و انعطاف سیاسی در صورتی مشروع و خردمندانه است که ابتدا ابتکار عمل در دست جبههٔ حق باشد. ثانیا به تقویت موقعیت راهبردی قدرت ملت بینجامد و در نهایت در برابر زیاده‌خواهی مطلق دشمن، اهداف کلان ملت (همچون حفظ استقلال و امنیت) قربانی نشوند.
بنابراین، حدیبیه الگوی «مقاومت هوشمندانه و دیپلماسی اقتدار» است، نه نمونه‌ای برای سازش و تسلیم در برابر فشار دشمن.
*** اگر طرف مقابل به تعهدات خود پایبند نباشد یا از توافق برای تحمیل خواسته‌های بیشتر استفاده کند، از منظر اسلامی چه زمانی ادامه توافق الزام‌آور است و چه زمانی می‌توان آن را بی‌اعتبار دانست؟
تا زمانی که معاهده‌ای میان طرفین برقرار و معتبر است، اصل بر وفای به عهد است (توبه، ۴؛ انفال، ۵۸). اما در مواجهه با دشمنی همچون ایالات متحده و رژیم صهیونیستی که سابقهٔ طولانی در نقض آشکار معاهدات بین‌المللی (مانند خروج از برجام و عدم پایبندی به تعهدات حقوقی) دارند، رفتار اسلامی مبتنی بر این اصول است: ابتدا رصد تخلفات؛ یعنی هرگونه بدعهدی یا فشار برای تغییر یک‌جانبهٔ توافقات باید با پاسخ قاطع مواجه شود.
ثانیا حق تعلیق یا خاتمهٔ پیمان؛ به این منظور که به حکم قرآن کریم، در صورت احراز خیانت یا نقض اساسی پیمان توسط طرف مقابل، جبههٔ اسلام حق دارد با اعلام آشکار، پایان اعتبار توافق را اعلام کند («فَانْبِذْ إِلَیْهِمْ عَلَیٰ سَوَاءٍ») و هیچ التزامی به تعهدات یک‌طرفه نداشته باشد.
*** در تصمیم‌گیری درباره جنگ و صلح، چگونه باید میان استقلال و امنیت کشور، جلوگیری از تلفات انسانی و منافع عمومی تعادل برقرار کرد؟ آیا در اندیشه اسلامی می‌توان حفظ جان مردم را بر برخی ملاحظات سیاسی و حیثیتی مقدم دانست؟
حفظ جان مردم و صیانت از امنیت عمومی از مقاصد اصلی عقلانیت و شریعت اسلامی است. قرآن کریم در ماجرای حدیبیه به حضور مردان و زنان مؤمنی اشاره می‌کند که آسیب ندیدن آنان در ارزیابی کلان مدنظر بوده است.
با این حال، در روش عقل گرایی، حفظ جان مردم از مسیر «تسلیم به دشمن» حاصل نمی‌شود؛ چرا که تسلیم در برابر نظام سلطه (آمریکا و اسرائیل)، در بلندمدت هزینه‌های انسانی، اقتصادی و امنیتی به‌مراتب سنگین‌تری از مقاومت به بار می‌آورد و عزت ملت و استقلال کشور را نابود می‌سازد.
تصمیم مسئولانه و کلان نظام اسلامی آن است که میان «حفظ جان و امنیت مردم» و «ضرورت صیانت از امنیت ملی، استقلال و قدرت دفاعی» تعادل ایجاد کند؛ به گونه‌ای که توافق یا صلح احتمالی، در چارچوب منافع بلندمدت ملت، عزت ملی و دفع شرّ تجاوزگران باشد، نه تسلیم در برابر باج‌خواهی آنان. صلح عادلانه تنها در سایهٔ اعتدال، اقتدار اقتصادی، نظامی، علمی، هوشیاری سیاسی-امنیتی و مقاومت ملی مستمر معنا می‌یابد.