مبلغ – سرویس سبک زندگی: تصور کنید دو کارمند در یک اداره مرتکب اشتباهی مشابه شدهاند. یکی از آنها دوست نزدیک مدیر است و دیگری رابطهای با او ندارد. اگر مدیر برای نفر اول توضیحاتی مانند فشار کاری و مشکلات شخصی را بپذیرد، اما نفر دوم را به دلیل همان اشتباه توبیخ کند، چه اتفاقی افتاده است؟ شاید هیچ قانونی روی کاغذ تغییر نکرده باشد، اما عدالت در عمل قربانی رابطه و منفعت شخصی شده است.
این وضعیت فقط به ادارهها محدود نیست. در خانواده، محیط کار، روابط دوستانه و حتی شبکههای اجتماعی بارها با نمونههای مشابه روبهرو میشویم. وقتی خودمان دیر به قرار میرسیم، ترافیک و گرفتاری را دلیل میدانیم، اما وقتی دیگری تاخیر میکند، او را بیمسئولیت میخوانیم. وقتی یکی از نزدیکانمان اشتباه میکند، دنبال توضیح میگردیم، اما درباره فردی که دوستش نداریم، گاهی همان اشتباه برای صدور حکم کافی است.
روانشناسی اجتماعی برای بخشی از این رفتار توضیحی دارد. پژوهشگران از مفهومی به نام سوگیری خودخدمتی سخن میگویند؛ تمایلی که باعث میشود افراد موفقیتهایشان را بیشتر به توانایی خود نسبت دهند و برای شکستها نقش شرایط بیرونی را برجسته کنند. این مفهوم دقیقا معادل بیانصافی نیست، اما نشان میدهد چگونه حفظ تصویر مثبت از خود میتواند بر قضاوت انسان تاثیر بگذارد.
مسئله زمانی جدیتر میشود که پای پول، موقعیت شغلی یا اعتبار اجتماعی در میان باشد. فرض کنید فردی از پارتیبازی در استخدام انتقاد میکند، اما وقتی فرصت استخدام یکی از بستگانش فراهم میشود، استفاده از رابطه را کمک به خانواده مینامد. در چنین موقعیتی، معیار عدالت تغییر نکرده است؛ این جایگاه فرد در برابر آن معیار است که عوض شده است.
در فضای مجازی نیز همین رفتار را میتوان مشاهده کرد. گاهی کاربران برای اشتباه یک چهره مشهور که به او علاقه دارند، دهها دلیل و توضیح مطرح میکنند، اما همان رفتار را از چهرهای دیگر نابخشودنی میدانند. این نوع قضاوت انتخابی، بهتدریج اعتماد عمومی را تضعیف میکند؛ زیرا افراد احساس میکنند حق و ناحق نه بر اساس رفتار، بلکه بر اساس هویت اشخاص تعیین میشود.
انصاف البته به معنای یکسان دانستن همه موقعیتها نیست. ممکن است دو رفتار ظاهرا مشابه، به دلیل تفاوت در شرایط و مسئولیتها، داوری متفاوتی بطلبند. آنچه انصاف اقتضا میکند، استفاده از معیارهای روشن و قابل دفاع است؛ معیارهایی که اگر جای افراد عوض شود، همچنان معتبر بمانند.
این موضوع در روابط خانوادگی نیز اهمیت دارد. پدر و مادری که از فرزندشان انتظار صداقت دارند، اما اشتباه خود را پنهان میکنند، ناخواسته دو معیار متفاوت را آموزش میدهند. همچنین همسری که انتظار دارد حرفهایش شنیده شود، اما به طرف مقابل فرصت توضیح نمیدهد، ممکن است بدون آنکه متوجه باشد، رابطه را به میدان رقابت برای اثبات حقانیت خود تبدیل کند.
در چنین شرایطی، یک پرسش ساده میتواند مسیر قضاوت را تغییر دهد: اگر همین اتفاق برای من افتاده بود، انتظار داشتم دیگران چگونه رفتار کنند؟ پاسخ به این پرسش همیشه آسان نیست؛ زیرا گاهی مستلزم پذیرش اشتباه، عذرخواهی یا چشمپوشی از امتیازی است که به ناحق به دست آمده است.
در نگاه اخلاقی اسلام، عدالت تنها وظیفه قاضی یا حاکم نیست. هر فرد در روابط روزانه خود با موقعیتهایی روبهرو میشود که باید میان منفعت شخصی و رعایت حق دیگران انتخاب کند. قرآن کریم نیز در آیه ۱۳۵ سوره نساء، بر ایستادگی برای عدالت حتی زمانی که به زیان خود انسان یا نزدیکان او باشد تاکید میکند:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُونُوا قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ شُهَدَاءَ لِلَّهِ وَلَوْ عَلَىٰ أَنْفُسِكُمْ أَوِ الْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ
ترجمه: ای کسانی که ایمان آوردهاید، همواره برپا دارنده عدالت و گواه برای خدا باشید، هرچند به زیان خودتان یا پدر و مادر و خویشاوندانتان باشد.
این معیار اخلاقی در سخنان امام صادق (ع) نیز با صراحت بیان شده است. جارود بن منذر نقل میکند که از امام شنید سه کار در شمار برترین اعمال قرار دارند: انصاف با مردم، همراهی مالی با برادر دینی و یاد خدا در همه حال. امام درباره انصاف فرمودند:
إِنْصَافُ النَّاسِ مِنْ نَفْسِكَ حَتَّى لَا تَرْضَى بِشَيْءٍ إِلَّا رَضِيتَ لَهُمْ مِثْلَهُ.
ترجمه: با مردم از جانب خود انصاف داشته باش، تا آنجا که چیزی را برای خود نپسندی مگر آنکه همانند آن را برای آنان نیز بپسندی.
منبع: شیخ کلینی، الکافی، جلد ۲، صفحه ۱۴۴، باب الانصاف والعدل، حدیث ۳. مشاهده مستقیم متن روایت در الکافی.
امیرالمؤمنین علی (ع) نیز در وصیت خود به امام حسن (ع)، انسان را به قرار دادن خویش در جایگاه دیگران سفارش کردهاند:
يَا بُنَيَّ، اجْعَلْ نَفْسَكَ مِيزَانًا فِيمَا بَيْنَكَ وَبَيْنَ غَيْرِكَ، فَأَحْبِبْ لِغَيْرِكَ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ، وَاكْرَهْ لَهُ مَا تَكْرَهُ لَهَا.
ترجمه: پسرم، خودت را معیاری میان خود و دیگران قرار بده؛ پس آنچه را برای خود دوست داری برای دیگران نیز دوست بدار و آنچه را برای خود نمیپسندی برای آنان نیز نپسند.
منبع: نهج البلاغه، نامه ۳۱، وصیت امام علی (ع) به امام حسن (ع). مشاهده متن سخن امام علی (ع) و نشانی نهج البلاغه.