دو حکایت گلستان و شعر حافظ درباره فاصله میان محبت زبانی و وفاداری عملی

وقتی سعدی از وفاداری می‌گوید

چرا گاهی در جمع‌های خانوادگی از محبت و وفاداری بسیار سخن می‌گوییم، اما هنگام گرفتاری نزدیکان، کمتر کسی قدمی برمی‌دارد؟ دو حکایت گلستان سعدی و شعری از حافظ، فرصتی برای بازنگری در معنای پیوندهای انسانی فراهم می‌کنند.

مبلغ – سرویس هنر و فرهنگ: سعدی در گلستان، حکایتی نقل می‌کند که پرسشی اساسی درباره فاصله میان سخن و عمل مطرح می‌کند.

در باب دوم گلستان، حکایت شماره ۳۸، جوانی که دانش دینی آموخته بود، نزد پدرش از واعظان و سخنوران شکایت کرد. او می‌گفت سخنان زیبا و تاثیرگذار آنان دیگر در دلش اثری ندارد؛ زیرا رفتارشان را با توصیه‌هایشان هماهنگ نمی‌بیند. کسانی مردم را به دل نبستن به مال دنیا دعوت می‌کنند، اما خود در اندیشه جمع‌آوری ثروت‌اند. جوان معتقد بود کسی که تنها سخن می‌گوید و به گفته خود عمل نمی‌کند، نمی‌تواند الگوی مناسبی باشد.

پدر سخن او را شنید، اما پاسخ متفاوتی داد. به پسرش گفت نباید به دلیل خطا و ناسازگاری رفتار برخی واعظان، از همه اندرزهای سودمند چشم بپوشد. اگر انسان منتظر بماند تا آموزگاری کاملا بی‌عیب پیدا کند، ممکن است فرصت آموختن را از دست بدهد.

سپس داستان نابینایی را تعریف کرد که شبی در گل‌ولای گرفتار شده بود و از مردم می‌خواست چراغی پیش پایش بگیرند. زنی شوخ‌طبع صدایش را شنید و پرسید کسی که نمی‌تواند چراغ را ببیند، چگونه از روشنایی آن استفاده خواهد کرد؟

پدر با این مثال توضیح داد که بهره بردن از اندرز، تنها به گوینده وابسته نیست؛ شنونده نیز باید آمادگی پذیرش سخن درست را داشته باشد. در پایان حکایت، سعدی از مردی اهل سلوک یاد می‌کند که خانقاه را ترک کرده و به مدرسه رفته بود. وقتی از او پرسیدند چرا چنین تصمیمی گرفته، پاسخ داد که یکی تنها در تلاش است خودش را از خطر نجات دهد، اما دیگری می‌کوشد دست غریق را نیز بگیرد.

این حکایت دو مسئولیت را هم‌زمان یادآوری می‌کند: انسان باید بکوشد رفتارش با سخنش سازگار باشد، اما نباید به بهانه خطای دیگران، هر توصیه درستی را کنار بگذارد. در روابط خانوادگی نیز کسی که پیوسته از صله رحم سخن می‌گوید، باید هنگام بیماری یا گرفتاری نزدیکان حضور داشته باشد؛ در مقابل، اختلاف با یکی از بستگان نباید بهانه‌ای برای بی‌اعتنایی به نیاز واقعی او شود.

منبع: گلستان، باب دوم، حکایت ۳۸ در گنجور.

سعدی در حکایت دیگری، این بار مسئله بی‌اعتنایی به رنج دیگران را با داستانی درباره قدرت و مسئولیت توضیح می‌دهد.

در باب اول گلستان، حکایت شماره ۱۰، سعدی می‌گوید روزی در مسجد جامع دمشق، کنار آرامگاه حضرت یحیی علیه‌السلام، مشغول عبادت بود. در همین هنگام یکی از فرمانروایان عرب که به بی‌انصافی شهرت داشت، برای زیارت آمد. پادشاه نماز خواند، دعا کرد و سپس نزد سعدی رفت.

فرمانروا از دشمنی نیرومند بیم داشت و از سعدی خواست برای رهایی او دعا کند. سعدی به جای آنکه تنها دعایی بر زبان آورد، توجه پادشاه را به رفتارش با مردم جلب کرد. به او گفت اگر با زیردستان و ناتوانان مهربان باشی، کمتر از دشمنان نیرومند آسیب خواهی دید.

سعدی سپس هشدار داد کسی که با قدرت خود دست ناتوانان را می‌شکند، نباید انتظار داشته باشد روز گرفتاری دیگران به یاری‌اش بشتابند. کسی که بدی می‌کارد و امید نیکی دارد، در محاسبه خود اشتباه کرده است. او از فرمانروا خواست صدای مردم را بشنود و حق آنان را ادا کند.

در همین حکایت است که سعدی پیوند انسان‌ها را به اعضای یک بدن تشبیه می‌کند:

بنی آدم اعضای یکدیگرند
که در آفرینش ز یک گوهرند

چو عضوی به درد آورد روزگار
دگر عضوها را نماند قرار

تو کز محنت دیگران بی‌غمی
نشاید که نامت نهند آدمی

منبع: گلستان، باب اول، حکایت ۱۰ در گنجور.

حافظ نیز در غزل شماره ۱۱۵، با تصویری از باغبانی، ضرورت مراقبت از روابط انسانی را یادآوری می‌کند:

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد
نهال دشمنی برکن که رنج بی‌شمار آرد

تشبیه دوستی به درخت نشان می‌دهد که رابطه برای دوام یافتن به مراقبت نیاز دارد. در زندگی امروز، این مراقبت می‌تواند یک تماس به‌موقع، همراهی با سالمندی تنها یا کمک بی‌منت به خویشاوندی گرفتار باشد.

منبع: دیوان حافظ، غزل ۱۱۵ در گنجور.

در پژوهش‌های علمی نیز حمایت اجتماعی با سلامت انسان ارتباط دارد. فراتحلیل هولت‌لانستاد و همکاران در سال ۲۰۱۰، با بررسی ۱۴۸ مطالعه، نشان داد روابط اجتماعی قوی‌تر با احتمال بقای بیشتر همراه است. البته این یافته درباره مجموعه روابط اجتماعی است و به خویشاوندی اختصاص ندارد.