به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در طول زندگی خود از راه‌های مختلفی کسب درآمد می‌کردند و اموال و دارایی‌هایی در اختیار داشتند؛ بااین‌حال، سیره ایشان بر ساده‌زیستی، انفاق و صرف دارایی‌ها در راه خدا و کمک به نیازمندان استوار بود. گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که وضعیت مالی پیامبر در دوره‌های مختلف زندگی، از دوران پیش از بعثت تا سال‌های حضور در مدینه، یکسان نبوده است؛ گاهی اموال قابل‌توجهی در اختیار داشتند و گاهی برای تأمین نیازهای خانواده حتی ناچار می‌شدند زره خود را به گرو بگذارند.
برای شناخت وضعیت مالی و دارایی‌های شخصی پیامبر اکرم(ص)، باید منابع درآمد و اموالی را که در اختیار ایشان قرار داشت، به‌صورت جداگانه بررسی کرد.
منابع درآمد و دارایی‌های پیامبر اکرم(ص)
بر اساس گزارش‌های تاریخی، دارایی‌های پیامبر از راه‌های مختلفی تأمین می‌شد که مهم‌ترین آن‌ها عبارت‌اند از:
۱. درآمد حاصل از تجارت با کاروان حضرت خدیجه(س)
پیامبر اکرم(ص) پیش از ازدواج با حضرت خدیجه(س)، مدتی در کاروان‌های تجاری ایشان فعالیت می‌کردند و مسئولیت هدایت و مدیریت امور بازرگانی را بر عهده داشتند. در منابع تاریخی آمده است که پیامبر در چند نوبت کاروان تجاری حضرت خدیجه را به منطقه شام بردند و در مقابل فعالیت و سود حاصل از تجارت، چند شتر و بچه‌شتر دریافت کردند.(۱)
۲. اموال و سرمایه حضرت خدیجه(س)
پس از ازدواج پیامبر اکرم(ص) و حضرت خدیجه(س)، ایشان اموال خود را در اختیار پیامبر قرار دادند تا مطابق صلاح‌دید خود مصرف کنند. این دارایی‌ها در سال‌های دشوار آغاز اسلام، به‌ویژه دوران محاصره اقتصادی مسلمانان در شعب ابی‌طالب، نقش مهمی در حمایت از پیامبر و مسلمانان داشت.
در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است:
«هیچ مالی هرگز مانند مال خدیجه به من سود نرساند.»(۲ و ۳)
۳. شتران و دارایی‌های دامداری
یکی دیگر از دارایی‌های پیامبر اکرم(ص)، شترانی بودند که برای نگهداری و چرای آن‌ها افرادی را به کار گرفته بودند. گزارش‌هایی درباره این شتران در منابع تاریخی و روایی، از جمله کتاب‌های «المغازی» واقدی و «الکافی» کلینی، نقل شده است.(۴)
۴. باغ‌ها و هدایای مخیریق یهودی
بخشی از دارایی‌های پیامبر از طریق هدایایی تأمین شده بود که افراد مختلف به ایشان تقدیم می‌کردند. از جمله این هدایا، هفت باغ متعلق به مخیریق، یکی از یهودیان مدینه بود.
مخیریق پس از اسلام‌آوردن و پیش از حضور در جنگ احد، اموال خود را به پیامبر واگذار کرد. این باغ‌ها با عنوان «عوالی» شناخته می‌شدند.(۵)
۵. سهم پیامبر از غنائم جنگی
یکی دیگر از منابع مالی پیامبر اکرم(ص)، سهم شرعی ایشان از غنائم جنگی بود. بخشی از خمس غنائم در اختیار پیامبر قرار می‌گرفت و ایشان مطابق احکام اسلامی، بخشی از آن را برای بنی‌هاشم و بخشی را برای تأمین نیازهای خانواده و مصالح جامعه اسلامی مصرف می‌کردند.
از مهم‌ترین نمونه‌های این دارایی‌ها، اموال و زمین‌هایی بود که پس از فتح خیبر به دست مسلمانان افتاد. در جریان این فتح، جواهراتی نیز که کنانه بن ابی‌الحقیق مخفی کرده بود، کشف شد و در اختیار پیامبر قرار گرفت. حضرت پس از جدا کردن سهم مقرر، باقی غنائم را میان مسلمانان تقسیم کردند.(۶)
۶. زمین فدک و اموال حاصل از فیء
فدک از جمله اموالی بود که بدون جنگ و درگیری در اختیار مسلمانان قرار گرفت. بر اساس احکام قرآنی مربوط به فیء، اختیار این اموال در اختیار پیامبر قرار داشت.
در منابع تاریخی و تفسیری، فدک از جمله دارایی‌هایی معرفی شده است که پیامبر اکرم(ص) درباره آن اختیار تصرف داشتند. زمین‌ها و اموال بنی‌نضیر نیز از دیگر نمونه‌های این نوع دارایی‌ها بودند.(۷ و ۸)
سرنوشت دارایی‌های پیامبر در زمان وفات
با وجود اینکه پیامبر اکرم(ص) در دوره‌هایی از زندگی خود اموال و دارایی‌های متعددی در اختیار داشتند، گزارش‌های تاریخی و روایی نشان می‌دهد که بخش بزرگی از این اموال در راه کمک به نیازمندان، حمایت از مسلمانان و مصالح جامعه اسلامی هزینه می‌شد.
در روایتی از امام باقر علیه‌السلام درباره وضعیت مالی پیامبر هنگام وفات آمده است:
«رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله نه دیناری به ارث گذاشت و نه درهمی و نه بنده‌ای و نه کنیزی و نه گوسفندی و نه شتری؛ زمانی که درگذشت، زره او در گرو یکی از یهودیان مدینه بود که در برابر قرض کردن بیست صاع جو برای هزینه زندگی خانواده‌اش، آن را نزد وی به گرو گذاشته بود.»(۹)
این روایت تصویری از ساده‌زیستی پیامبر و نحوه استفاده ایشان از دارایی‌های خود ارائه می‌دهد؛ به‌گونه‌ای که با وجود دسترسی به منابع مالی مختلف، زندگی شخصی ایشان با انباشت ثروت همراه نبود.
جمع‌بندی؛ ثروت پیامبر در خدمت اسلام و نیازمندان
بررسی گزارش‌های تاریخی نشان می‌دهد که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در طول زندگی خود از منابع مختلفی مانند تجارت، اموال حضرت خدیجه(س)، دامداری، هدایا، خمس غنائم و اموال حاصل از فیء برخوردار بودند.
بااین‌حال، نمی‌توان تمام اموالی را که در اختیار پیامبر قرار داشت، ثروت شخصی به معنای امروزی دانست؛ زیرا بخشی از این دارایی‌ها کارکرد شرعی و اجتماعی داشت و برای اداره امور جامعه اسلامی و حمایت از نیازمندان مصرف می‌شد.
در نتیجه، رقم دقیق و قابل‌اعتمادی از مجموع ثروت پیامبر در طول زندگی در منابع تاریخی در دست نیست؛ اما گزارش‌های روایی درباره زمان وفات ایشان بر این نکته تأکید دارند که پیامبر ثروت نقدی قابل‌توجهی به ارث نگذاشتند و بخش عمده دارایی‌های در اختیار خود را در مسیر اهداف اسلامی و کمک به دیگران هزینه کردند.
منابع و مآخذ
۱. ابن سعد، محمد، الطبقات الکبری، ج ۱، ص ۱۰۴؛ ابن شهرآشوب، المناقب، ج ۱، ص ۴۱.
۲. طبرسی، فضل بن حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، ج ۱، ص ۱۲۶.
۳. طوسی، محمد بن حسن، امالی، ص ۴۶۸.
۴. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج ۲، ص ۵۳۹؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، ج ۸، ص ۱۳۰.
۵. مدخل «مخیریق»، ویکی شیعه.
۶. واقدی، محمد بن عمر، المغازی، ج ۲، ص ۶۷۰ تا ۶۸۰.
۷. مقریزی، احمد بن علی، امتاع الاسماع، ج ۱، ص ۳۲۵.
۸. فخر رازی، مفاتیح الغیب، ج ۲۹، ص ۵۰۶؛ علامه طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج ۱۹، ص ۲۰۳.
۹. حمیری، عبدالله بن جعفر، قرب الاسناد، ص ۹۱، حدیث ۳۰۴.
مرکز ملی پاسخگوئی به سوالات دینی