اگر روزی انسان از سوی خداوند مقدر شده است، پس تلاش و کوشش چه جایگاهی در زندگی دارد؟ آیا میتوان به امید رزق الهی دست از کار کشید و منتظر گشایش ماند؟ قرآن کریم و روایات اسلامی با تأکید بر پیوند میان توکل و تلاش، به این پرسش پاسخ میدهند؛ پاسخی که روشن میکند چرا ایمان به روزیرسان بودن خداوند، نه مجوز تنبلی است و نه به معنای نادیده گرفتن نقش اراده انسان در ساختن زندگی.
چرا حضرت ابراهیم(ع) پیشنهاد کمک حضرت جبرئیل(ع) را نپذیرفت، اما حضرت یوسف(ع) از همزندانی خود خواست تا نزد پادشاه مصر از او یاد کند؟ این تفاوت در رفتار دو پیامبر، پرسشی مهم درباره مفهوم توکل مطرح میکند: آیا کمک گرفتن از دیگران با اعتماد به خداوند منافات دارد؟ بررسی این دو ماجرا نشان میدهد که توکل به معنای کنار گذاشتن اسباب نیست؛ بلکه نکته اصلی، تفاوت میان استفاده از امکانات و وابستگی قلبی به آنهاست.
تلاش و توکل در نگاه اسلامی در مقابل یکدیگر قرار ندارند، بلکه مکمل هم هستند؛ انسان باید تمام توان خود را برای رسیدن به هدف به کار گیرد و وظیفه خود را انجام دهد، اما نتیجه نهایی را به حکمت و اراده خداوند واگذار کند.