مبلغ – سرویس جامعه: فرض کنید در یک مجتمع مسکونی، آب برای چند ساعت قطع شده است. یکی از همسایهها مخزن بزرگی دارد، اما حاضر نیست مقدار کمی آب در اختیار خانوادهای قرار دهد که کودک خردسال دارد. همسایه دیگری به جای بررسی مشکل، صرفا از دوست خود حمایت میکند و نفر سوم با وجود اطلاع از ماجرا ترجیح میدهد دخالت نکند. شاید این اتفاق فرضی کوچک به نظر برسد، اما هر سه رفتار میتوانند یک نتیجه مشترک داشته باشند: کاهش اعتماد میان افرادی که قرار است در کنار یکدیگر زندگی کنند.
اعتماد اجتماعی بر این انتظار شکل میگیرد که دیگران در موقعیتهای حساس، حداقلی از انصاف، صداقت و مسئولیتپذیری را رعایت کنند. وقتی این انتظار بارها نقض شود، افراد بهتدریج رفتارهای دفاعی در پیش میگیرند؛ کمتر همکاری میکنند، اطلاعات کمتری به اشتراک میگذارند و حتی پیشنهاد کمک دیگران را با تردید میپذیرند.
یکی از عوامل این فرسایش، انحصارطلبی مالی است. تصور کنید فروشندهای از کمبود احتمالی یک کالای ضروری اطلاع پیدا میکند و تصمیم میگیرد موجودی خود را پنهان کند تا در روزهای بعد سود بیشتری به دست آورد. مسئله تنها افزایش درآمد او نیست؛ مشتریانی که متوجه این رفتار شوند، ممکن است اعتمادشان را به انصاف فروشنده و حتی دیگر فعالان بازار از دست بدهند.
البته نباید هر نوع نگهداری کالا یا تلاش برای کسب سود را احتکار دانست. تفاوت مهم در سوءاستفاده از نیاز عمومی و محدود کردن عمدی دسترسی دیگران است. در روابط خانوادگی نیز شکل دیگری از همین رفتار دیده میشود؛ زمانی که فردی امکانات مشترک را ملک اختصاصی خود میپندارد یا در تقسیم ارث، اطلاعات مالی را از سایر وارثان پنهان میکند.
دومین عامل، تعصب است. تعصب زمانی خطرناک میشود که وابستگی به یک فرد یا گروه، جای بررسی واقعیت را بگیرد. برای نمونه، مدیری که از تخلف همکار نزدیک خود چشمپوشی میکند، اما همان رفتار را از کارمند دیگری نمیپذیرد، تنها یک تصمیم ناعادلانه نگرفته است؛ او این پیام را منتقل کرده که قواعد برای همه یکسان نیست.
شبکههای اجتماعی نیز بستر آشکاری برای مشاهده چنین رفتارهایی هستند. گاهی افراد یک خبر را صرفا به دلیل انتشار آن توسط گروه محبوبشان میپذیرند، اما همان خبر را از منبعی دیگر بدون بررسی رد میکنند. در این وضعیت، معیار قضاوت به جای شواهد، هویت گوینده است. نتیجه میتواند افزایش سوءظن و دشوارتر شدن گفتوگو میان افراد با دیدگاههای متفاوت باشد.
سومین رفتار، غفلت از دیگران است؛ آسیبی که برخلاف دو مورد قبلی، همیشه با قصد آسیب رساندن همراه نیست. ممکن است فردی نه انحصارطلب باشد و نه متعصب، اما چنان درگیر مشکلات خود شود که دیگر متوجه نیازهای اطرافیان نباشد.
برای مثال، سالمندی که چند روز از خانه خارج نشده یا همکاری که زیر فشار مالی قرار دارد، شاید به کمک بزرگی نیاز نداشته باشد؛ یک تماس، معرفی فرصت شغلی یا پیگیری ساده میتواند برای او اهمیت داشته باشد. با این حال، وقتی بیتوجهی تکرار شود، افراد احساس میکنند در زمان دشواری نمیتوانند روی دیگران حساب کنند.
این مسئله با پدیدهای مانند فرسودگی ناشی از مواجهه مداوم با اخبار ناگوار نیز قابل بررسی است. دیدن پیدرپی تصاویر بحران و رنج دیگران لزوما به افزایش مشارکت منجر نمیشود. گاهی مخاطب به مشاهده مشکلات عادت میکند، بیآنکه فرصتی برای واکنش موثر پیدا کند. البته این وضعیت را نباید بدون بررسی شرایط افراد، نشانه بیاخلاقی آنان دانست.
در چنین فضایی، تابآوری اخلاقی معنایی فراتر از تحمل مشکلات پیدا میکند. جامعه تابآور فقط جامعهای نیست که بحران را پشت سر بگذارد؛ بلکه جامعهای است که اعضایش در شرایط فشار نیز بتوانند حقوق یکدیگر را رعایت کنند. این توانایی در رفتارهای کوچکی مانند تقسیم منصفانه امکانات، پذیرش اشتباه نزدیکان و توجه به افراد آسیبپذیر آشکار میشود.
در آموزههای اسلامی نیز این سه رفتار با مفاهیمی مانند بخل، تعصب و غفلت پیوند دارند. قرآن کریم در آیه ۹ سوره حشر، رهایی از بخل و حرص را از ویژگیهای رستگاران معرفی میکند:
وَمَن يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَٰئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ
ترجمه: و کسانی که از بخل و حرص نفس خویش در امان بمانند، آنان رستگاراناند.
در روایتی از امام سجاد (ع)، مرز میان علاقه طبیعی به نزدیکان و تعصب ناپسند چنین بیان شده است:
لَيْسَ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُحِبَّ الرَّجُلُ قَوْمَهُ وَلَكِنْ مِنَ الْعَصَبِيَّةِ أَنْ يُعِينَ قَوْمَهُ عَلَى الظُّلْمِ.
ترجمه: اینکه انسان قوم و نزدیکان خود را دوست داشته باشد، تعصب نیست؛ بلکه تعصب آن است که آنان را در ستمگری یاری کند.
منبع: شیخ کلینی، الکافی، جلد ۲، صفحه ۳۰۸، کتاب الایمان والکفر، باب العصبیة، حدیث ۷. متن کامل روایت امام سجاد (ع).
درباره غفلت نیز قرآن کریم در آیه ۱۷۹ سوره اعراف، از انسانهایی سخن میگوید که ابزار شناخت دارند، اما از آن برای فهم حقیقت بهره نمیگیرند:
لَهُمْ قُلُوبٌ لَا يَفْقَهُونَ بِهَا وَلَهُمْ أَعْيُنٌ لَا يُبْصِرُونَ بِهَا وَلَهُمْ آذَانٌ لَا يَسْمَعُونَ بِهَا
ترجمه: دلهایی دارند که با آنها نمیفهمند، چشمهایی دارند که با آنها نمیبینند و گوشهایی دارند که با آنها نمیشنوند.
این آیه مستقیما درباره بیتفاوتی اجتماعی نازل نشده است، اما مضمون آن میتواند زمینهای برای اندیشیدن درباره فاصله میان دیدن مشکلات و فهم مسئولیتهای انسانی فراهم کند؛ فاصلهای که در زندگی امروز، از روابط خانوادگی تا رفتارهای اقتصادی و تعاملات مجازی، بارها خود را نشان میدهد.