مفهوم محبوبیت در عصر شبکه‌های اجتماعی با نگاهی به پژوهش‌های روان‌شناسی و آموزه‌های اسلامی

محبوبیت واقعی در تعداد دنبال‌کنندگان نیست؛ در فایده‌ای است که می‌رسانیم

در روزگاری که تعداد دنبال‌کنندگان و میزان بازدید به شاخص‌های شهرت تبدیل شده‌اند، یک پرسش کمتر مطرح می‌شود: حضور ما چه مشکلی از زندگی دیگران حل می‌کند؟ پژوهش‌های اجتماعی و آموزه‌های اسلامی، معیار متفاوتی برای سنجش ارزش اثرگذاری انسان‌ها پیش می‌گذارند.

مبلغ – سرویس جامعه: در یک سوی شهر، تولیدکننده محتوایی هزاران دنبال‌کننده دارد و هر روز تعداد بازدیدهای صفحه‌اش را بررسی می‌کند. در سوی دیگر، مردی بازنشسته هفته‌ای چند ساعت به دانش‌آموزان کم‌برخوردار درس می‌دهد، بی‌آنکه تصویری از فعالیتش منتشر کند. کدام‌یک برای جامعه سودمندتر است؟ پاسخ لزوما به میزان شهرت یا گمنامی وابسته نیست؛ باید دید فعالیت هرکدام چه تغییری در زندگی دیگران ایجاد کرده است.

شبکه‌های اجتماعی شیوه دیده شدن انسان‌ها را تغییر داده‌اند. امروز تعداد دنبال‌کنندگان، پسندیدن‌ها و بازنشرها می‌تواند اعتبار رسانه‌ای و حتی درآمد اقتصادی ایجاد کند. با این حال، این شاخص‌ها بیشتر میزان توجه مخاطبان را نشان می‌دهند، نه لزوما کیفیت تاثیری را که یک فرد بر جامعه می‌گذارد.

ممکن است صفحه‌ای با چند میلیون دنبال‌کننده، اطلاعات نادرست منتشر کند؛ در مقابل، یک حساب کوچک آموزشی با انتشار راهنمایی دقیق، به صدها نفر برای یافتن شغل یا یادگیری مهارت کمک کند. البته شهرت و سودمندی در تقابل ذاتی نیستند. فردی شناخته‌شده نیز می‌تواند از اعتبار خود برای حل مسائل عمومی استفاده کند.

پژوهشی منتشرشده در نشریه Nature Human Behaviour در سال ۲۰۲۵، به ظرفیت شبکه‌های اجتماعی برای تقویت رفتارهای سودمند اجتماعی پرداخته است. نویسندگان توضیح می‌دهند که این فضاها، علاوه بر انتشار اطلاعات نادرست و رفتارهای آسیب‌زا، می‌توانند زمینه ارتباط میان اجتماعات تازه، حل جمعی مشکلات و گسترش فعالیت‌های خیرخواهانه را فراهم کنند.

برای مثال، تصور کنید یک برنامه‌نویس ایرانی به جای انتشار مداوم مطالب تبلیغاتی، بخشی از وقت خود را صرف آموزش رایگان مهارت‌های دیجیتال به جوانان جویای کار کند. شاید تعداد دنبال‌کنندگان او چندان زیاد نباشد، اما اگر آموزش‌هایش به اشتغال چند نفر منجر شود، اثر اجتماعی قابل مشاهده‌ای ایجاد کرده است.

در مقابل، نباید ارزش کمک کردن را تنها با نتایج بزرگ اقتصادی سنجید. راهنمایی یک سالمند برای استفاده از خدمات اینترنتی، همراهی با فرد دارای معلولیت در انجام امور اداری یا آموزش یک مهارت ساده به همسایه، نمونه‌هایی از سودمندی در زندگی روزمره‌اند.

گزارش جهانی شادی در سال ۲۰۲۵ نیز به رابطه رفتارهای خیرخواهانه و احساس رضایت از زندگی پرداخته است. این گزارش بر اساس داده‌های پیمایش جهانی گالوپ، سه رفتار کمک به افراد ناشناس، مشارکت داوطلبانه و کمک مالی را بررسی می‌کند. یافته‌ها نشان می‌دهند که رفتارهای خیرخواهانه با بهزیستی افراد ارتباط دارند و این ارتباط به انگیزه کمک، اختیاری بودن آن و تاثیر روشن بر دریافت‌کننده نیز وابسته است.

بر اساس همین گزارش، میزان کمک به افراد ناشناس در سال ۲۰۲۴ در سطح جهانی حدود ۱۸ درصد بیشتر از میانگین سال‌های ۲۰۱۷ تا ۲۰۱۹ بوده است. این داده نشان می‌دهد که با وجود نگرانی‌های فراوان درباره فردگرایی و کاهش همبستگی، رفتارهای یاری‌رسان همچنان بخشی مهم از زندگی اجتماعی‌اند. البته این آمار جهانی است و نباید آن را به جامعه ایران تعمیم مستقیم داد.

در ایران نیز نمونه‌های قابل مشاهده‌ای از چنین رفتارهایی وجود دارد. فعالیت داوطلبان هلال احمر در حوادث طبیعی، کمک‌های مردمی هنگام سیل و زلزله و مشارکت گروه‌های محلی در تامین نیازهای خانواده‌های آسیب‌پذیر، نشان می‌دهد که سودمندی اجتماعی همیشه در قالب فعالیت حرفه‌ای یا سازمانی تعریف نمی‌شود.

در سیل سال ۱۳۹۸ استان گلستان، تصاویر امدادگران و داوطلبانی که در آب‌گرفتگی‌ها اقلام ضروری جابه‌جا می‌کردند، نمونه‌ای ملموس از این حضور بود. در چنین موقعیت‌هایی، اهمیت فعالیت افراد نه با تعداد بازدید تصویرشان، بلکه با کمکی سنجیده می‌شود که به آسیب‌دیدگان می‌رسانند.

با این همه، کمک موثر به دیگران نیازمند شناخت مسئله است. گاهی انتشار یک درخواست کمک بدون بررسی صحت آن، ممکن است به کلاهبرداری یا نقض حریم خصوصی افراد منجر شود. همچنین کمک مالی بدون توجه به نیاز واقعی دریافت‌کننده، همیشه بهترین پاسخ نیست. سودمندی اجتماعی زمانی پایدارتر می‌شود که با مسئولیت‌پذیری، تخصص و احترام به کرامت دیگران همراه باشد.

در آموزه‌های اسلامی نیز ارزش خدمت به مردم جایگاهی برجسته دارد. قرآن کریم در آیه ۹ سوره انسان، از کسانی سخن می‌گوید که کمک خود را با انتظار پاداش و سپاس از دیگران گره نمی‌زنند:

إِنَّمَا نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنكُمْ جَزَاءً وَلَا شُكُورًا

ترجمه: ما شما را تنها برای رضای خدا غذا می‌دهیم و از شما نه پاداشی می‌خواهیم و نه سپاسی.

در روایتی که امام صادق علیه‌السلام از پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله نقل کرده‌اند، معیار محبوبیت نزد خداوند به روشنی با سودرسانی به دیگران پیوند خورده است.

متن عربی روایت:

عَنْ سَيْفِ بْنِ عَمِيرَةَ قَالَ: حَدَّثَنِي مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ عَلَيْهِ السَّلَامُ يَقُولُ: سُئِلَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ: مَنْ أَحَبُّ النَّاسِ إِلَى اللَّهِ؟ قَالَ: أَنْفَعُ النَّاسِ لِلنَّاسِ.

ترجمه روان: سیف بن عمیره نقل می‌کند که فردی که سخن امام صادق علیه‌السلام را شنیده بود، برای او روایت کرد که امام فرمود: از رسول خدا پرسیدند چه کسی نزد خداوند محبوب‌تر است؟ پیامبر پاسخ داد: کسی که برای مردم سودمندتر باشد.

منبع: شیخ کلینی، الکافی، جلد دوم، صفحه ۱۶۴، کتاب الایمان و الکفر، باب الاهتمام بأمور المسلمین والنصیحة لهم ونفعهم، حدیث ۷. متن عربی روایت در الکافی.

در این روایت، معیار محبوبیت نه ثروت است و نه شهرت؛ بلکه میزان نفعی است که انسان به دیگران می‌رساند.

این معیار می‌تواند پرسش تازه‌ای پیش روی کاربران شبکه‌های اجتماعی بگذارد: اگر روزی تعداد دنبال‌کنندگان، پسندیدن‌ها و بازدیدهای صفحه ما پنهان شود، چه چیزی از تاثیر واقعی فعالیت‌هایمان بر زندگی دیگران باقی خواهد ماند؟