به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، از «شکر خدا و والدین» تا فرمان به فروتنی در برابر پدر و مادر؛ آیات قرآن تصویری روشن از جایگاه والدین ارائه می‌دهد و نشان می‌دهد که حتی در صورت نپذیرفتن خواسته آنان، بی‌احترامی و رفتار ناشایست با والدین پذیرفته نیست.
بنابر روایت نشر معارف اهل بیت(ع) احترام به والدین از موضوعاتی است که در آیات قرآن کریم و روایات اسلامی بارها مورد تأکید قرار گرفته است. بررسی این آموزه‌ها نشان می‌دهد که نیکی به پدر و مادر تنها یک توصیه اخلاقی نیست، بلکه در نظام ارزشی قرآن با مفاهیمی همچون توحید، شکرگزاری، رحمت، فروتنی و مسئولیت اخلاقی پیوند خورده است.
نیکی به والدین در کنار توحید
یکی از مهم‌ترین نشانه‌های جایگاه والدین در قرآن، قرار گرفتن فرمان احسان به آنان در کنار سفارش به توحید است. در آیات متعددی از سوره‌های بقره، نساء، انعام و اسراء، پس از تأکید بر پرستش خداوند و پرهیز از شرک، موضوع نیکی به پدر و مادر مطرح شده است.
خداوند در سوره اسراء می‌فرماید: «وَ قَضى رَبُّكَ أَلاَّ تَعْبُدُوا إِلاَّ إِیَّاهُ وَ بِالْوالِدَیْنِ إِحْساناً»؛ پروردگارت فرمان داده است که جز او را نپرستید و به پدر و مادر نیکی کنید.
این هم‌نشینی در آیات قرآن، بیانگر اهمیت ویژه احسان به والدین است و در مقابل، نسبت به نافرمانی و بی‌احترامی به آنان نیز هشدار داده شده است.
پیامبران؛ الگوی نیکی به والدین
قرآن کریم در معرفی برخی پیامبران الهی، نیکی آنان به والدین را نیز مورد توجه قرار داده است. درباره حضرت یحیی(ع) آمده است: «وَ بَرًّا بِوالِدَیْهِ»؛ یعنی او نسبت به پدر و مادرش نیکوکار بود.
درباره حضرت عیسی(ع) نیز می‌خوانیم: «وَ بَرًّا بِوالِدَتِی وَ لَمْ یَجْعَلْنِی جَبَّاراً شَقِیًّا»؛ خداوند مرا نسبت به مادرم نیکوکار قرار داده و مرا جبار و شقی قرار نداده است.
در سیره پیامبر اسلام(ص) نیز نمونه‌هایی از تکریم والدین رضاعی نقل شده است. بر اساس یکی از این گزارش‌ها، هنگامی که همسر حلیمه سعدیه نزد پیامبر(ص) آمد، حضرت به احترام او برخاست و او را بر جای خود نشاند و پس از ورود حلیمه نیز با محبت و احترام از مادر رضاعی خود استقبال کرد.
سفارش قرآن به احترام همه والدین
یکی از نکات قابل توجه در آیات قرآن آن است که سفارش به نیکی به والدین، به مسلمان بودن آنان محدود نشده است. خداوند می‌فرماید: «وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حُسْناً»؛ ما به انسان سفارش کردیم که نسبت به پدر و مادر خود نیکی کند.
حتی در شرایطی که والدین فرزند خود را به شرک دعوت کنند، قرآن میان «اطاعت» و «احترام» تفاوت قائل می‌شود. در سوره عنکبوت آمده است که اگر پدر و مادر تلاش کنند فرزند را به شرک وادارند، نباید در این امر از آنان اطاعت کرد، اما در همان حال فرزند موظف است در امور دنیوی با آنان به شیوه‌ای شایسته رفتار کند.
بر این اساس، اختلاف اعتقادی با والدین به معنای مجاز بودن بی‌احترامی به آنان نیست.
چرا تأکید قرآن بیشتر بر وظیفه فرزندان است؟
در آیات قرآن سفارش‌های متعددی درباره رعایت حقوق والدین خطاب به فرزندان دیده می‌شود، در حالی که توصیه مستقیم به والدین درباره فرزندان به این گستردگی مطرح نشده است.
بر اساس دیدگاه برخی مفسران، یکی از دلایل این مسئله را می‌توان در عواطف نیرومند والدین نسبت به فرزندان جست‌وجو کرد. پدر و مادر معمولاً به دلیل پیوند عاطفی عمیق با فرزندان، کمتر ممکن است آنان را فراموش کنند؛ اما این احتمال وجود دارد که فرزندان، به‌ویژه با گذشت زمان و ورود به زندگی مستقل، والدین خود را از یاد ببرند.
از این رو قرآن بر مسئولیت فرزندان در قبال پدر و مادر تأکید ویژه‌ای دارد.
شکر والدین در کنار شکر خداوند
یکی دیگر از جلوه‌های اهمیت والدین در قرآن، قرار گرفتن شکرگزاری از آنان در کنار شکر خداوند است.
در سوره لقمان آمده است: «أَنِ اشْكُرْ لِی وَ لِوالِدَیْكَ»؛ برای من و پدر و مادرت شکرگزاری کن.
در روایتی از امام رضا(ع) نیز بر ارتباط میان شکرگزاری از خداوند و قدردانی از والدین تأکید شده است؛ به این معنا که کسی که از والدین خود شکرگزاری و قدردانی نکند، شکر خداوند را نیز به‌درستی به جا نیاورده است.
قرآن از فرزندان می‌خواهد تواضع خود را نشان دهند
قرآن کریم در ادامه سفارش‌های خود درباره والدین می‌فرماید: «وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَهِ»؛ از روی رحمت، بال تواضع و فروتنی را برای آنان فرود آور.
تعبیر «خفض جناح» در ادبیات قرآنی کنایه‌ای از نهایت فروتنی و خضوع است. بنابراین احترام به والدین تنها به احساس درونی محدود نمی‌شود و باید در گفتار، رفتار و نحوه معاشرت فرزند نیز آشکار باشد.
بر همین اساس، فرزند باید به گونه‌ای با پدر و مادر خود سخن بگوید و رفتار کند که محبت، احترام و فروتنی او برای آنان قابل مشاهده باشد.
نیکی به والدین و امید به غفران الهی
خداوند در سوره اسراء، پس از سفارش به احسان و فروتنی در برابر والدین، می‌فرماید: «رَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِما فِی نُفُوسِكُمْ إِنْ تَكُونُوا صالِحِینَ فَإِنَّهُ كانَ لِلْأَوَّابِینَ غَفُوراً».
این آیه بر آگاهی خداوند از نیت‌ها و درون انسان تأکید دارد و برای کسانی که در مسیر اصلاح و بازگشت به سوی خداوند حرکت می‌کنند، از آمرزش الهی سخن می‌گوید.
هشدار قرآن درباره بی‌احترامی به والدین
در برابر تأکید فراوان قرآن بر نیکی به والدین، درباره عواقب بی‌احترامی و ناسپاسی نسبت به آنان نیز هشدار داده شده است.
در سوره احقاف، قرآن از فرزندی سخن می‌گوید که در برابر پدر و مادر خود موضعی سرکشانه دارد و حتی با گفتن «أُفٍّ لَكُما» آنان را مورد بی‌احترامی قرار می‌دهد.
پدر و مادر او که اهل ایمان هستند، فرزندشان را به ایمان و پذیرش وعده الهی دعوت می‌کنند، اما او در پاسخ، وعده قیامت را انکار کرده و سخنان آنان را افسانه‌های پیشینیان می‌خواند.
در آیه بعد درباره سرنوشت چنین افرادی آمده است: «أُولئِكَ الَّذِینَ حَقَّ عَلَیْهِمُ الْقَوْلُ فِی أُمَمٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْجِنِّ وَ الْإِنْسِ إِنَّهُمْ كانُوا خاسِرِینَ».
بر اساس این آیات، قرآن در کنار تأکید بر جایگاه والای پدر و مادر، نسبت به پیامدهای ناسپاسی، سرکشی و بی‌احترامی به آنان هشدار می‌دهد.
در مجموع، مجموعه آیات قرآن درباره والدین نشان می‌دهد که رابطه فرزند با پدر و مادر در نگاه قرآن، صرفاً یک رابطه خانوادگی نیست؛ بلکه با مجموعه‌ای از ارزش‌های دینی و اخلاقی همچون توحید، شکرگزاری، رحمت، فروتنی و مسئولیت‌پذیری پیوند دارد. حتی در جایی که اطاعت از والدین جایز نیست، اصل احترام و رفتار شایسته با آنان همچنان مورد تأکید قرآن قرار گرفته است.
منابع و پی‌نوشت‌ها: آیات ۸۳ سوره بقره، ۳۶ سوره نساء، ۱۵۱ سوره انعام، ۲۳ تا ۲۵ سوره اسراء، ۱۴ و ۱۵ سوره لقمان، ۸ و ۱۵ سوره عنکبوت و ۱۷ و ۱۸ سوره احقاف؛ همچنین تفاسیر «المیزان» و «نمونه» و منابع روایی ذکرشده در متن اصلی.