مبلغ – سرویس جامعه: در روزگاری که هزینه مسکن، اجاره‌خانه و تامین معاش به دغدغه بسیاری از خانواده‌ها تبدیل شده، تصور اینکه کسی بخشی از امکانات زندگی خود را در اختیار فردی تازه‌وارد قرار دهد، آسان نیست. با این حال، یکی از تجربه‌های مهم صدر اسلام در شهری شکل گرفت که ساکنانش با چنین انتخابی روبه‌رو شدند: آیا مهاجران مکه فقط مهمان بودند یا باید در امکانات و فرصت‌های اقتصادی جامعه جدید نیز سهمی پیدا می‌کردند؟
هجرت مسلمانان از مکه به یثرب در سال ۶۲۲ میلادی، صرفا تغییر محل سکونت نبود. بسیاری از مهاجران از خانه، دارایی و شبکه روابط اقتصادی خود فاصله گرفته بودند. در سوی دیگر، مردم مدینه نیز منابع نامحدودی نداشتند. کشاورزی، نخلستان‌ها و فعالیت‌های تجاری، بخش مهمی از اقتصاد شهر را تشکیل می‌داد و پذیرش مهاجران، نیازمند همکاری واقعی میان ساکنان قدیمی و تازه‌واردان بود.
پیامبر اسلام (ص) برای تقویت این همکاری، میان مسلمانان پیوند برادری برقرار کرد. این اقدام تنها یک پیمان عاطفی نبود؛ بلکه می‌توانست زمینه حمایت اجتماعی و کاهش فاصله اقتصادی را فراهم کند. البته باید توجه داشت که گزارش‌های تاریخی درباره شکل و میزان کمک‌های انصار یکسان نیستند و نمی‌توان ادعا کرد تمام خانواده‌های مدینه دارایی خود را به نسبت مساوی تقسیم کردند.
اهمیت این تجربه زمانی روشن‌تر می‌شود که به تفاوت موقعیت اقتصادی دو گروه توجه کنیم. برخی مهاجران پیش از هجرت به تجارت اشتغال داشتند، در حالی که بخشی از ثروت انصار در باغ‌ها و زمین‌های کشاورزی قرار داشت. بنابراین حمایت از مهاجران لزوما به معنای واگذاری مالکیت خانه یا زمین نبود؛ مشارکت در محصول، فراهم کردن امکانات اولیه و کمک به ایجاد فرصت کار نیز می‌توانست بخشی از مواسات باشد.
این تفاوت برای فهم دقیق تاریخ اهمیت دارد. گاهی در روایت‌های عمومی، مواسات مدینه به تصویری ساده از تقسیم همه اموال میان دو گروه تبدیل می‌شود؛ در حالی که برای اثبات هر نوع انتقال مالکیت، باید گزارش تاریخی مشخصی ارائه کرد. آنچه با اطمینان بیشتری می‌توان گفت، وجود یک فرهنگ حمایت و ترجیح دادن نیاز دیگران بر منافع شخصی در میان گروهی از انصار است.
این فرهنگ، مسئله‌ای فراتر از بخشندگی فردی را مطرح می‌کند: اعتماد اجتماعی چگونه ساخته می‌شود؟ وقتی فردی بداند در زمان بحران تنها نخواهد ماند، احساس تعلق بیشتری به جامعه پیدا می‌کند. در مقابل، جامعه‌ای که اعضایش در برابر مشکلات یکدیگر بی‌تفاوت باشند، ممکن است حتی با وجود امکانات اقتصادی، با کاهش همکاری و افزایش احساس ناامنی روبه‌رو شود.
برای نمونه، خانواده‌ای را تصور کنید که به دلیل افزایش اجاره‌بها ناچار به ترک خانه خود شده است. کمک به چنین خانواده‌ای می‌تواند پرداخت بخشی از ودیعه مسکن باشد؛ اما گاهی معرفی یک فرصت شغلی، مشارکت در راه‌اندازی کسب‌وکار یا فراهم کردن ضمانت معتبر، اثر پایدارتری دارد. مواسات در این معنا، فقط بخشیدن پول نیست؛ کمک به بازیابی توان اقتصادی و حفظ کرامت انسان نیز هست.
البته نباید تجربه مدینه را جایگزین مسئولیت نهادهای عمومی در تامین مسکن و اشتغال دانست. حمایت داوطلبانه مردم می‌تواند مکمل سیاست‌های اقتصادی و اجتماعی باشد، نه جانشین آنها. ارزش تاریخی مواسات نیز دقیقا در همین نکته نهفته است که روابط انسانی را به بخشی از راه‌حل مشکلات معیشتی تبدیل می‌کند.
این رفتار در قرآن کریم با تعبیر ایثار توصیف شده است. آیه نهم سوره حشر، درباره انصار می‌فرماید:
وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ
ترجمه: دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خود نیازمند باشند.
در روایتی از امام صادق (ع)، مواسات مالی در کنار انصاف و یاد خدا، از دشوارترین مسئولیت‌های اخلاقی انسان معرفی شده است:
إِنَّ مِنْ أَشَدِّ مَا افْتَرَضَ اللَّهُ عَلَى خَلْقِهِ ثَلَاثًا: إِنْصَافُ الْمُؤْمِنِينَ مِنْ نَفْسِهِ حَتَّى لَا يَرْضَى لِأَخِيهِ الْمُؤْمِنِ مِنْ نَفْسِهِ إِلَّا بِمَا يَرْضَى لِنَفْسِهِ، وَمُوَاسَاةُ الْأَخِ الْمُؤْمِنِ فِي الْمَالِ، وَذِكْرُ اللَّهِ عَلَى كُلِّ حَالٍ.
ترجمه: از دشوارترین وظایفی که خداوند بر بندگانش قرار داده، سه چیز است: انصاف با مؤمنان، به‌گونه‌ای که انسان برای برادر مؤمنش همان چیزی را بپسندد که برای خود می‌پسندد؛ همراهی و شریک کردن برادر مؤمن در دارایی؛ و یاد خدا در همه حال.
منبع: مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل , جلد7 , صفحه۲۰۹، متن روایت و مأخذ.
کنار هم قرار گرفتن این آیه و روایت، معنای عمیق‌تری به تجربه مدینه می‌دهد. برادری در این نگاه، تنها احساس محبت به دیگران نیست؛ مسئولیتی است که هنگام تقسیم امکانات و مواجهه با نیاز واقعی افراد آزموده می‌شود. شاید امروز کسی نخلستانی برای تقسیم کردن نداشته باشد، اما می‌تواند بخشی از سرمایه، مهارت، اعتبار یا فرصت‌های اقتصادی خود را برای گشودن گرهی از زندگی دیگری به کار بگیرد؛ همان نقطه‌ای که یک رابطه انسانی از شعار فاصله می‌گیرد و به مواسات تبدیل می‌شود.