به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، چرا خداوند مستقیماً با انسان سخن نمی‌گوید؟ آیا نشانه‌های الهی برای شناخت حقیقت کافی نیستند؟ قرآن کریم در آیات ۱۱۳ تا ۱۱۹ سوره بقره به این پرسش‌ها پاسخ می‌دهد و در کنار نقد تعصب‌های دینی، از حاکمیت مطلق خداوند و مسئولیت انسان در برابر حقیقت سخن می‌گوید.
گاهی انسان به‌جای آنکه نشانه‌های موجود را بررسی کند، منتظر اتفاقی خارق‌العاده یا سخنی مستقیم از سوی خداوند می‌ماند. قرآن کریم در آیه ۱۱۸ سوره بقره به چنین درخواستی اشاره می‌کند؛ گروهی می‌گفتند چرا خدا با ما سخن نمی‌گوید یا نشانه‌ای تازه برای ما نمی‌فرستد؟
این آیات تنها به این پرسش محدود نمی‌شوند. آیات ۱۱۳ تا ۱۱۹ سوره بقره، اختلافات یهودیان و مسیحیان، جلوگیری از عبادت در مساجد، ادعای داشتن فرزند برای خداوند و جایگاه پیامبر اسلام در هدایت مردم را نیز بررسی می‌کنند.
بنابر روایت فارس، علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، محور این آیات را نقد ادعاهای بی‌دلیل، تعصب‌های دینی و تأکید بر حاکمیت و هدایت الهی می‌داند.
چرا یهودیان و مسیحیان یکدیگر را گمراه می‌دانستند؟
آیه ۱۱۳ سوره بقره از اختلاف و داوری متقابل یهودیان و مسیحیان پرده برمی‌دارد:
«وَقَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَىٰ عَلَىٰ شَيْءٍ وَقَالَتِ النَّصَارَىٰ لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَىٰ شَيْءٍ»
یهودیان می‌گفتند مسیحیان بر حق نیستند و مسیحیان نیز همین ادعا را درباره یهودیان مطرح می‌کردند.
نکته قابل‌توجه این است که هر دو گروه کتاب آسمانی را می‌خواندند، اما اختلافات و تعصب‌های دینی باعث شده بود یکدیگر را به‌طور کامل نفی کنند.
قرآن در ادامه، چنین داوری‌هایی را به سخنان کسانی تشبیه می‌کند که آگاهی و شناختی از حقیقت ندارند. سپس یادآور می‌شود که داوری نهایی درباره اختلافات، در روز قیامت با خداوند است.
این آیه هشداری درباره پیامد تعصب دینی است؛ جایی که انسان به‌جای جست‌وجوی حقیقت، تنها دیدگاه گروه خود را درست می‌داند.
چرا قرآن تخریب مسجد و جلوگیری از عبادت را ظلم بزرگی می‌داند؟
آیه ۱۱۴ سوره بقره با پرسشی تأمل‌برانگیز آغاز می‌شود:
«وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ مَنَعَ مَسَاجِدَ اللَّهِ أَنْ يُذْكَرَ فِيهَا اسْمُهُ وَسَعَىٰ فِي خَرَابِهَا»
چه کسی ستمکارتر از آن کسی است که مردم را از یاد خدا در مساجد بازمی‌دارد و برای ویرانی آنها تلاش می‌کند؟
مفهوم ظلم در این آیه تنها به تخریب ساختمان مسجد محدود نیست. جلوگیری از عبادت، محروم‌کردن مردم از یاد خدا و ایجاد مانع در مسیر بندگی نیز از مصادیق این ستم به شمار می‌رود.
قرآن برای چنین افرادی از خواری در دنیا و عذابی بزرگ در آخرت سخن می‌گوید.
پیام اصلی آیه این است که مسجد صرفاً یک ساختمان نیست؛ بلکه مکانی برای عبادت، ارتباط معنوی و یاد خداوند است و جلوگیری از این حق، ستمی بزرگ محسوب می‌شود.
آیا خداوند فقط در مکان خاصی حضور دارد؟
آیه ۱۱۵ سوره بقره پاسخی به برداشت‌های محدودکننده درباره مکان و جهت ارتباط با خداوند ارائه می‌کند:
«وَلِلَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ فَأَيْنَمَا تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ اللَّهِ»
مشرق و مغرب از آن خداوند است؛ پس به هر سو رو کنید، آنجا وجه خداست.
این آیه بر گستردگی مالکیت و حاکمیت خداوند تأکید دارد. هیچ سرزمین، قوم یا جهتی را نمی‌توان به‌عنوان محدوده اختصاصی خداوند معرفی کرد.
علامه طباطبایی در تفسیر المیزان، این آیه را در ارتباط با احاطه و مالکیت خداوند بر جهان بررسی می‌کند.
البته این مفهوم به معنای بی‌اهمیت‌بودن قبله یا کنارگذاشتن احکام عبادی نیست؛ بلکه نشان می‌دهد خداوند در چارچوب مکان و جهت محدود نمی‌شود و همه عالم در قلمرو مالکیت و قدرت او قرار دارد.
چرا قرآن اعتقاد به فرزند داشتن خداوند را رد می‌کند؟
آیه ۱۱۶ سوره بقره به یکی دیگر از باورهای نادرست درباره خداوند اشاره می‌کند:
«وَقَالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَدًا سُبْحَانَهُ»
گفتند خداوند فرزندی برای خود برگزیده است؛ درحالی‌که او منزه از چنین نسبتی است.
قرآن بلافاصله این ادعا را رد می‌کند و می‌فرماید:
«بَلْ لَهُ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ كُلٌّ لَهُ قَانِتُونَ»
بلکه هرچه در آسمان‌ها و زمین است، از آن اوست و همه در برابرش فرمان‌بردارند.
از نگاه قرآن، خداوند خالق و مالک همه موجودات است و هیچ موجودی در جایگاه فرزند یا شریک او قرار نمی‌گیرد.
آیه ۱۱۷ نیز این حقیقت را تکمیل می‌کند:
«بَدِيعُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ»
او پدیدآورنده آسمان‌ها و زمین است و هرگاه چیزی را اراده کند، تنها به آن می‌گوید «باش» و آن موجود می‌شود:
«كُنْ فَيَكُونُ»
بنابراین، آفرینش جهان به هیچ شریک یا واسطه‌ای نیاز ندارد و قدرت خداوند مستقل و بی‌پایان است.
چرا خداوند مستقیماً با انسان سخن نمی‌گوید؟
این پرسش در آیه ۱۱۸ سوره بقره به‌روشنی مطرح شده است:
«لَوْلَا يُكَلِّمُنَا اللَّهُ أَوْ تَأْتِينَا آيَةٌ»
چرا خدا با ما سخن نمی‌گوید یا نشانه‌ای برای ما نمی‌آید؟
قرآن در پاسخ به این درخواست می‌فرماید:
«كَذَٰلِكَ قَالَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِثْلَ قَوْلِهِمْ»
پیشینیان نیز سخنانی مشابه همین سخنان مطرح می‌کردند.
این پاسخ نشان می‌دهد که درخواست سخن‌گفتن مستقیم خداوند یا مطالبه نشانه‌های تازه، موضوع جدیدی در تاریخ انسان نیست.
قرآن سپس به شباهت دل‌ها و نگرش‌های این گروه‌ها اشاره می‌کند و یادآور می‌شود که نشانه‌های الهی برای اهل یقین به‌اندازه کافی روشن شده است.
بر اساس نگاه تفسیری علامه طباطبایی، مسئله همیشه کمبود نشانه نیست؛ گاهی انسان به‌جای پذیرش حقیقت، پیوسته درخواست تازه‌ای مطرح می‌کند و مسئولیت شناخت و ایمان‌آوردن را به تأخیر می‌اندازد.
در واقع، داشتن نشانه به‌تنهایی برای پذیرش حقیقت کافی نیست؛ انسان باید آمادگی دیدن، اندیشیدن و پذیرفتن آن را نیز داشته باشد.
وظیفه پیامبر چیست؛ هدایت مردم یا پاسخ‌گویی به انکارها؟
آیه ۱۱۹ سوره بقره خطاب به پیامبر اسلام می‌فرماید:
«إِنَّا أَرْسَلْنَاكَ بِالْحَقِّ بَشِيرًا وَنَذِيرًا»
ما تو را به‌حق، بشارت‌دهنده و هشداردهنده فرستادیم.
این آیه جایگاه رسالت پیامبر را مشخص می‌کند. پیامبر مأمور است پیام الهی را به مردم برساند، به مؤمنان بشارت دهد و منکران را از پیامدهای رفتارشان آگاه کند.
در ادامه نیز می‌فرماید:
«وَلَا تُسْأَلُ عَنْ أَصْحَابِ الْجَحِيمِ»
این عبارت بر مسئولیت پیامبر در ابلاغ پیام تأکید دارد؛ او مأمور اجبار مردم به ایمان‌آوردن نیست و هر انسان در برابر انتخاب و رفتار خود مسئول است.
پیام اصلی آیات ۱۱۳ تا ۱۱۹ سوره بقره چیست؟
این آیات مجموعه‌ای از نکات مهم اعتقادی و اخلاقی را در کنار یکدیگر قرار می‌دهند: تعصب دینی مانع شناخت حقیقت است، جلوگیری از عبادت و یاد خدا ظلمی بزرگ به شمار می‌رود، خداوند به مکان و قوم خاصی محدود نیست و قدرت آفرینش او به هیچ شریک یا واسطه‌ای نیاز ندارد.
در پاسخ به پرسش اصلی نیز قرآن یادآوری می‌کند که نشانه‌های الهی برای اهل یقین آشکار است؛ اما بهره‌بردن از این نشانه‌ها به آمادگی و جست‌وجوی صادقانه انسان بستگی دارد.
پیام این آیات آن است که برای شناخت حقیقت، نباید همواره منتظر نشانه‌ای تازه بود؛ گاهی لازم است به نشانه‌هایی که پیش روی ما قرار دارند، با دقت بیشتری نگاه کنیم.
تلاوت آیات ۱۱۳ تا ۱۱۹ سوره بقره را که در صفحه ۱۸ قرآن کریم قرار دارند، ببینید و بشنوید.