قرآن کریم در واپسین سوره‌های خود، راه پناه بردن به خداوند در برابر شرور آشکار و پنهان را به انسان می‌آموزد؛ از حسادت و آسیب‌های بیرونی گرفته تا وسوسه‌هایی که بی‌صدا در اندیشه و اراده نفوذ می‌کنند. سوره‌های فلق و ناس در کنار سوره اخلاص، مجموعه‌ای از آموزه‌های توحیدی و تربیتی را پیش روی انسان قرار می‌دهند که بر شناخت خداوند، پناه‌جویی به او و هوشیاری در برابر خطرهای بیرونی و درونی تأکید دارد.
سوره‌های کافرون، نصر و مسد، با ترسیم سه مقطع معنادار از مسیر دعوت پیامبر اسلام(ص)، از پایداری بر اصول توحیدی و تحقق وعده یاری خداوند تا سرانجام دشمنی با پیامبر سخن می‌گویند؛ آیاتی که در کنار یکدیگر، روایتی از ایستادگی در برابر مخالفان، گشایش مسیر دعوت اسلامی و ضرورت فروتنی پس از پیروزی ارائه می‌کنند.
آیا می‌توان با هدف اصلاح خطا، ناخواسته زمینه تضعیف دوستان و شادی مخالفان را فراهم کرد؟ روایت قرآنی برخورد حضرت موسی(ع) و حضرت هارون(ع)، پاسخی تأمل‌برانگیز به این پرسش می‌دهد؛ روایتی که ضمن تأکید بر ضرورت مقابله با انحراف، از اهمیت حفظ همبستگی و پرهیز از رفتارهایی می‌گوید که بهانه شماتت بدخواهان را فراهم میکند.
آتش روشن کردند، مؤمنان را در برابر آن قرار دادند و خود شاهد سوختن آنان شدند؛ اما جرم قربانیان چه بود؟ سوره بروج پاسخ می‌دهد: «ایمان به خدا». ماجرای «اصحاب اخدود» تنها روایت یک جنایت هولناک نیست؛ قرآن در ادامه این ماجرا، از قدرتی سخن می‌گوید که هیچ ظلمی از نگاهش پنهان نمی‌ماند و سرانجام مؤمنان و ستمگران را به روشنی ترسیم میکند.
از یک جمله آزاردهنده تا تمسخر، غیبت و تضییع حقوق دیگران؛ قرآن برای حفظ کرامت انسان مرزهای روشنی ترسیم کرده است. کتاب آسمانی مسلمانان در کنار تأکید بر احترام به والدین و زنان، مؤمنان را به رعایت آبرو، مال، جان و شخصیت یکدیگر فرا می‌خواند؛ آموزه‌هایی که نشان می‌دهد کرامت انسان در نگاه قرآن چه جایگاه ویژه‌ای دارد.
انسان امروز در میان انبوه شبکه ارتباطات دیجیتال، بیش از هر زمان دیگری دچار احساس تنهایی مفرط و انزوای وجودی است؛ حال آنکه آموزه کلامی معیت الهی و علم مطلق خداوند، جغرافیای خلوت را از محیطی رهاشده به حریمی مقدس و لبریز از حضور بدل می‌سازد.
سوره اعراف عدالت را فقط در دادگاه و حکومت جست‌وجو نمی‌کند؛ از یک معامله درست آغاز میکند و تا مقابله با تهدید و فساد اجتماعی پیش می‌رود.
آیات ۶ تا ۱۱ سوره ممتحنه، تصویری متفاوت از رابطه مؤمنان با دیگران ارائه میکند، جایی که قرآن میان دشمنی عملی و صرف مخالفت تفاوت می‌گذارد و نشان می‌دهد نه هر مخالفی دشمن است و نه هر رابطه‌ای با دیگران پذیرفتنی.
اگر این قرآن بر کوه نازل می‌شد، کوه با همه استواری‌اش در برابر عظمت کلام الهی خاشع و متلاشی می‌شد، اما پرسش اصلی اینجاست که انسانی که مخاطب این قرآن است، چرا گاهی در برابر پیام آن چنین بی‌تفاوت می‌ماند؟
وقتی ترس از قدرت و واکنش انسان‌ها، جای ترس از خدا را بگیرد، ایمان در برابر آزمون‌ها رنگ می‌بازد قرآن در آیه ۱۳ سوره حشر، این واقعیت را درباره منافقان به‌صراحت آشکار میکند.
رهبر شهید با استناد به آیه «اِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَکُمْ»، بر باور به وعده‌های الهی و یاری دین خدا به‌عنوان شرط نصرت،عزت و وحدت امت اسلامی تأکید می‌کرد همچنین،بررسی آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حجرات نیز نشان می‌دهد که پرهیز از سوءظن، غیبت، تجسس و تبعیض، نقش محوری در تحقق انسجام اجتماعی و اقتدار جامعه اسلامی دارد؛ ارزش‌هایی که ملت ایران، تغییر سرنوشت خود را با تکیه بر آنها تجربه کرده است.
گاهی سخت‌ترین انتخاب زندگی، انتخاب میان حق و کسانی است که دوستشان داریم. آیه پایانی سوره مجادله نشان می‌دهد ایمان واقعی آنجاست که انسان، حتی در برابر عزیزترین وابستگی‌هایش، حق را قربانی نکند، انتخابی که بهایش ممکن است گذشتن از نزدیک‌ترین آدم‌ها باشد.
بعضی از شکست‌ها و از دست دادن‌ها، بیشتر از خود فقدان ما را آشفته می‌کنند، چون به چیزهایی دل بسته‌ایم که قرار نبوده ماندگار باشند. قرآن در آیات ۱۹ تا ۲۴ سوره حدید، نگاه انسان به دنیا را اصلاح میکند و راهی برای رها شدن از حسرت داشته‌های از دست‌رفته نشان می‌دهد.
سقوط انسان ناگهانی نیست؛ از تردید آغاز می‌شود، با فرصت‌سوزی ادامه پیدا میکند و سرانجام به جایی می‌رسد که دیگر راه بازگشتی باقی نمی‌ماند. آیات ۱۲ تا ۱۸ سوره حدید، روایت همین سقوط تدریجی و حسرتی است که پایان آن رقم می‌خورد.
گاهی یک جمله می‌تواند نگاه انسان به تمام دارایی‌هایش را تغییر دهد؛ قرآن در آیات ۴ تا ۱۱ سوره حدید، با یادآوری مالکیت مطلق خداوند، انسان را متوجه حقیقتی میکند که معمولاً فراموش می‌شود، آنچه در اختیار ماست، لزوماً متعلق به ما نیست.
همه مؤمنان از پاداش الهی بهره‌مند می‌شوند، اما قرآن در سوره رحمن از گروهی سخن می‌گوید که پاداشی ویژه در انتظارشان است، دو بهشت. آیات ۴۱ تا ۶۷ این سوره، ویژگی‌های این افراد را بیان میکند و نشان می‌دهد که چرا خداوند چنین جایگاهی را برای آنان وعده داده است.
جن‌ها نیز مانند انسان‌ها در برابر خداوند مسئول‌اند و روزی در دادگاه عدل الهی حاضر خواهند شد. آیات ۱۷ تا ۴۰ سوره رحمن با خطاب مشترک به جن و انسان، از حقیقتی کمتر گفته‌شده پرده برمی‌دارد، اینکه هیچ‌یک از این دو گروه راه گریزی از قلمرو الهی و حسابرسی قیامت ندارند.
خداوند در سوره قاف از حقیقتی شگفت سخن می‌گوید؛ اینکه از رگ گردن به انسان نزدیک‌تر است و هیچ اندیشه و عملی از نگاه او پنهان نمی‌ماند. تفسیر المیزان این آیات را هشداری برای دشمنان حق و بشارتی برای اهل تقوا می‌داند.
آیات پایانی سوره شوری با ترسیم سرنوشت ستمگران و یادآوری حاکمیت مطلق خداوند، انسان را به استفاده از فرصت‌های باقی‌مانده فرا می‌خواند و هشدار می‌دهد که پیش از فرارسیدن روزی که راه بازگشت بسته می‌شود، باید دعوت الهی را پذیرفت و به سوی حق بازگشت.
قدرت‌های ظاهری گاهی چنان بزرگ و تعیین‌کننده به نظر می‌رسند که دشمن خود را صاحب اختیار سرنوشت انسان‌ها می‌پندارد، اما آیات سوره فاطر، به‌ویژه آیه دوم، این تصور را درهم می‌شکند و یادآور می‌شود که هیچ قدرتی بیرون از اراده الهی عمل نمی‌کند و آنچه خدا نخواهد، پایدار نخواهد ماند.
در برخی تفاسیر آمده است که شیطان از این جهت «خناس» خوانده شده است که به طور مداوم آدمی را وسوسه میکند، و به محض اینکه انسان به یاد خدا می‌افتد پنهان می‌شود و عقب می‌رود؛ اما باز هم همین‌که انسان از یاد خدا غافل می‌شود، جلو می‌آید و به وسوسه می‌پردازد.
قرآن شهدا را نه تنها زنده، بلکه دارای حیاتی حقیقی و متمایز در نزد پروردگار می‌داند. پاسخ به این شبهه با بررسی آرای مفسران، برتری و واقعیت حیات این شهیدان را تبیین میکند.
وجود خداى سبحان كه الله تمامى موجودات است ، خودش خلق را به سوى صفاتش هدايت مى كند، و مى‌فهماند كه به چه اوصاف كمالى متصف است.
علامه طباطبایی: پس بسم الله در سوره حمد راجع به غرضى است كه در خصوص اين سوره هست و آن معنائى كه از خصوص اين سوره بدست مى آيد، و از ريخت اين سوره برمى آيد حمد خدا است ، اما نه تنها بزبان ، بلكه باظهار عبوديت ، و نشان دادن عبادت و كمك خواهى و در خواست هدايت است ، پس كلامى است كه خدا به نيابت از طرف بندگان خود گفته ، تا ادب در مقام اظهار عبوديت را به بندگان خود بياموزد.
دشمن شاید در هیاهوی جنگ و برتری‌های مقطعی، خود را پیروز ببیند، اما قرآن در سوره روم، این تصویر را وارونه می‌داند آنجا که از سطحی‌نگری جبهه باطل سخن می‌گوید و تأکید میکند که «یعلمون ظاهراً من الحیاة الدنیا…». همین نگاه دشمن را در مسیری قرار می‌دهد که پایانش سقوطی قطعی و سنتی تکرارشونده در تاریخ است.
خداوند در سوره مبارکه احقاف استقامت در برابر دشمن و نترسیدن از او و محزون نشدن از حملات و مصیبت‌های رسیده از سمت دشمن را راه نجات و پیروزی بیان میکند.
خداوند به مؤمنان صدر اسلام هشدار داده است که اگر از دین خود برگردند، خداوند در آینده قومی را خواهد آورد که محبوب پروردگار هستند.
علامه طباطبایی در تفسیر آیه ۹۰ سوره نحل »اِن الله یأ مر بالعدل» اشاره به معنا و اقسام دوگانه عدل میکند.
در اسلام، معیار برتری زن و مرد تنها تقوا و فضایل اخلاقی است. عمل هر فرد به خود او نسبت داده می‌شود. قرآن نکوهش بی‌اعتنایی به زنان را بیان کرده و تساوی انسان‌ها را تأکید میکند. عرب جاهلیت به دختران ننگ می‌انداخت و آنها را زنده دفن می‌کرد، اما اسلام کرامت و حق زن را تأمین کرد.
بررسی ویژگی های تفسیر المیزان نام نشستی است که با حضور علما و مدرسین شیعه و اهل سنت در گرگان برگزار می‌شود.