چرا بعضی افراد در حالی دیگران را به نادانی متهم می‌کنند که خود از حقیقت رفتارشان بی‌خبرند؟ آیات ۶ تا ۱۶ سوره بقره، با ترسیم چهره منکران و منافقان، از خودفریبی، وارونه جلوه دادن حقایق و سرانجام کسانی می‌گویند که گمان می‌کنند از دیگران هوشمندترند.
اگر به دنبال راهی برای رسیدن به آرامش و سعادت در زندگی هستید، سوره حمد می‌تواند نقطه شروعی برای بازنگری در نگاهتان به زندگی باشد؛ سوره‌ای کوتاه که از امید به رحمت خداوند تا مسئولیت‌پذیری و انتخاب راه درست را در هفت آیه به تصویر می‌کشد.
قرآن در منظومه فکری آیت‌الله جوادی آملی، فراتر از کتابی برای تلاوت، چراغ راهی برای شناخت حقیقت و رسیدن به سعادت است؛ مفسری که با تبیین مفاهیمی چون «نور»، «تبیان» و «رحمت»، از پیوند عمیق میان تعلیم الهی، نزول وحی و تربیت انسان سخن می‌گوید.
سوره‌های کافرون، نصر و مسد، با ترسیم سه مقطع معنادار از مسیر دعوت پیامبر اسلام(ص)، از پایداری بر اصول توحیدی و تحقق وعده یاری خداوند تا سرانجام دشمنی با پیامبر سخن می‌گویند؛ آیاتی که در کنار یکدیگر، روایتی از ایستادگی در برابر مخالفان، گشایش مسیر دعوت اسلامی و ضرورت فروتنی پس از پیروزی ارائه می‌کنند.
آیا می‌توان با هدف اصلاح خطا، ناخواسته زمینه تضعیف دوستان و شادی مخالفان را فراهم کرد؟ روایت قرآنی برخورد حضرت موسی(ع) و حضرت هارون(ع)، پاسخی تأمل‌برانگیز به این پرسش می‌دهد؛ روایتی که ضمن تأکید بر ضرورت مقابله با انحراف، از اهمیت حفظ همبستگی و پرهیز از رفتارهایی می‌گوید که بهانه شماتت بدخواهان را فراهم می‌کند.
سپاه ابرهه با فیل‌های جنگی و نیرویی عظیم برای ویران کردن کعبه به سوی مکه حرکت کرد، اما سرانجام در تحقق هدف خود ناکام ماند؛ روایتی که سوره فیل آن را بازگو می‌کند. در کنار این ماجرا، سوره‌های عصر و همزه نیز با هشدار درباره هدررفتن سرمایه عمر، دلبستگی به ثروت و تحقیر دیگران، تصویری از فرجام رفتار انسان ارائه می‌دهند؛ سه سوره کوتاه که از مسئولیت‌پذیری، اخلاق و محدودیت قدرت مادی سخن می‌گویند.
محمدعلی انصاری، مفسر قرآن و مؤلف تفسیر مشکاة، با تشریح آموزه‌های علوی در زمینه صلح، جنگ و مدیریت نیروهای انسانی تأکید کرد: در سیره امام علی(ع)، مذاکره و صلح بر درگیری اولویت دارد و حضور نیروهای سست‌عنصر و بی‌انگیزه در میدان، نه‌تنها کمکی به پیشبرد اهداف نمی‌کند، بلکه می‌تواند آسیب‌زا باشد.
آیا قرآن کریم از روزی خبر داده است که حاکمیت جهان به دست بندگان صالح خدا سپرده می‌شود؟ آیه ۱۰۵ سوره انبیاء با وعده «وراثت زمین به دست صالحان»، یکی از مهم‌ترین آیات مورد استناد در مباحث مهدویت است؛ آیه‌ای که بر اساس روایات اهل‌بیت(ع)، بر حکومت جهانی امام مهدی(عج) و نقش یاران ایشان در تحقق عدالت و حاکمیت صالحان تطبیق داده شده است.
چرا انسان با وجود برخورداری از نعمت‌های فراوان، باز هم چشم به داشته‌های بیشتر می‌دوزد و گاهی شکرگزاری را فراموش می‌کند؟ قرآن کریم در آیات صفحه ۵۹۹، به نکته‌ای تأمل‌برانگیز اشاره می‌کند: انسان نه‌تنها در برابر پروردگارش ناسپاسی می‌کند، بلکه خود نیز بر این حقیقت آگاه است؛ حقیقتی که در کنار هشدار درباره روزی که کوچک‌ترین اعمال و پنهان‌ترین رازهای انسان آشکار می‌شوند، معنای تازه‌ای به مسئولیت انسان در برابر رفتارهایش می‌بخشد.
چرا قرآن کریم درست در کنار سوگند به طور سینا و شهر امن مکه، از «انجیر و زیتون» نام می‌برد؟ پاسخ این پرسش در صفحه ۵۹۷ قرآن، مخاطب را از آفرینش انسان در «أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ» تا خطر سقوط در «أَسْفَلَ سَافِلِينَ» همراه می‌کند؛ مسیری که در سوره علق، با یک هشدار جدی کامل می‌شود: انسان درست زمانی که خود را بی‌نیاز ببیند، ممکن است به طغیان برسد. در مقابل، ایمان، عمل صالح و سجده، راه بازگشت و نزدیک شدن به خدا را پیش روی او قرار می‌دهد.
از یک جمله آزاردهنده تا تمسخر، غیبت و تضییع حقوق دیگران؛ قرآن برای حفظ کرامت انسان مرزهای روشنی ترسیم کرده است. کتاب آسمانی مسلمانان در کنار تأکید بر احترام به والدین و زنان، مؤمنان را به رعایت آبرو، مال، جان و شخصیت یکدیگر فرا می‌خواند؛ آموزه‌هایی که نشان می‌دهد کرامت انسان در نگاه قرآن چه جایگاه ویژه‌ای دارد.
سوره نصر در نگاه نخست، تصویری از پیروزی و گشایش پس از سال‌ها مبارزه را به ذهن می‌آورد؛ اما در تفسیر فخر رازی، «نصر» و «فتح» معنایی فراتر از میدان جنگ و گشودن سرزمین‌ها پیدا می‌کنند. او «نصر الهی» را یاری خداوند در مسیر اطاعت و عبادت و «فتح» را گشوده شدن افق‌های عالم معقولات و روحانیات بر پیامبر اکرم(ص) می‌داند؛ تفسیری که مفهوم پیروزی را از عرصه ظاهری فراتر برده و به گشایش‌های معنوی و معرفتی پیوند می‌زند.
فرعون کار خود را با سرکشی آغاز کرد، اما طغیان او به جایی رسید که در برابر مردم ایستاد و گفت: «أَنَا رَبُّكُمُ الْأَعْلَىٰ»؛ ادعایی که قرآن آن را نتیجه مستقیم نپذیرفتن دعوت به پروردگار حقیقی می‌داند. سوره نازعات در کنار روایت رویارویی حضرت موسی(ع) با فرعون، از سرانجام این طغیان، نشانه‌های قدرت خداوند در آفرینش و روزی سخن می‌گوید که انسان درمی‌یابد زندگی دنیا در برابر حقیقت آخرت چه اندازه کوتاه بوده است.
دو فرزند حضرت آدم(ع) هر دو برای تقرب به خداوند قربانی کردند، اما تنها قربانی یکی از آنان پذیرفته شد؛ تفاوتی که قرآن کریم در آیه ۲۷ سوره مبارکه مائده، راز آن را در یک معیار بنیادین بیان می‌کند: «تقوا». آنجا که می‌فرماید: «إِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ»؛ یعنی قبولی عمل، بیش از ظاهر آن، به شاکله و تقوای انسان وابسته است.
قیامت در قرآن فقط روایت یک روز هولناک نیست؛ صحنه‌ای است که انسان در آن با حقیقت اعمال خود روبه‌رو می‌شود. پایان سوره نبأ از روزی سخن می‌گوید که برخی از شدت حسرت آرزو می‌کنند ای‌کاش به خاک تبدیل شده بودند و سوره نازعات، با تصویر نفخ صور، حضور فرشتگان و بازگشت ناگهانی انسان، حقیقت معاد را به تصویر می‌کشد؛ روزی که دیگر نه جای انکار است و نه راهی برای فرار از نتیجه انتخاب‌های انسان.
جلسات خانگی قرآن کریم تنها به قرائت آیات محدود نمی‌شوند؛ این محافل مردمی و خودجوش می‌توانند بستری برای حفظ قرآن، آشنایی با ترجمه و مفاهیم، تقویت تدبر و بررسی تفسیری آیات باشند؛ چهار محوری که متناسب با نیاز و سطح مخاطبان، مسیر فعالیت‌های قرآنی در خانواده‌ها را شکل می‌دهند.
برای پاسخ به یکی از بزرگ‌ترین پرسش‌های بشر، قرآن سراغ نشانه‌هایی پیچیده و دور از دسترس نمی‌رود؛ خواب، باران، رویش گیاهان، زمین و آمدوشد شب و روز، نمونه‌هایی هستند که قرآن در سوره نبأ به آنها استناد می‌کند تا امکان حیات دوباره پس از مرگ را برای انسان قابل فهم‌تر سازد.
آیات ۶ تا ۲۵ سوره انسان، تصویری از بندگانی ارائه می‌کند که برای رضای خدا از غذایی که خود دوست داشتند و به آن نیاز داشتند، گذشتند؛ روایتی مشهور این آیات را به ماجرای ایثار امیرالمؤمنین(ع)، حضرت زهرا(س) و فرزندانشان پیوند می‌دهد؛ خانواده‌ای که سه شب پیاپی، غذای افطار خود را به مسکین، یتیم و اسیر بخشیدند و خود با آب افطار کردند.
انسانی که روزی چیزی جز یک قطره ناچیز نبود، امروز درباره امکان بازگشت دوباره خود تردید می‌کند؛ اما خداوند در سوره قیامه با یادآوری مراحل آفرینش انسان، همین تردید را به چالش می‌کشد. خدایی که انسان را از نطفه آفرید، به او شکل بخشید و حیات عطا کرد، زنده کردن دوباره او را نیز ممکن می‌داند.
قرآن کریم در سوره مزمل، پس از ترسیم مسیر آمادگی پیامبر(ص) برای تحمل «قولاً ثقیلاً»، ناگهان پرده‌ای هولناک از قیامت کنار می‌زند؛ روزی که شدت هراس آن به اندازه‌ای است که «یَجْعَلُ الْوِلْدَانَ شِیبًا»؛ کودکان را پیر می‌کند. این آیات، در کنار هشدار به تکذیب‌کنندگان و صاحبان قدرت و ثروت، نقشه‌ای برای ساختن انسانِ آماده مواجهه با یک مسئولیت بزرگ ترسیم می‌کنند؛ انسانی که پناهگاهش خدا، سلاحش صبر و مسیرش قرآن است.
آیا جن‌ها هم مانند انسان‌ها ایمان می‌آورند یا کافر می‌شوند؟ قرآن کریم در سوره «جن» پاسخی روشن به این پرسش می‌دهد و از جنیانی سخن می‌گوید که پس از شنیدن آیات الهی ایمان آوردند. آنها خود اعتراف می‌کنند که در میانشان هم تسلیم‌شدگان در برابر حق وجود دارند و هم کسانی که از مسیر حقیقت منحرف شده‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد جنیان نیز مانند انسان‌ها در برابر خداوند دارای اختیار و مسئولیت‌اند.
حجت‌الاسلام‌والمسلمین حسین انصاریان، مفسر قرآن کریم، با تأکید بر اینکه ترجمه و تفسیر قرآن دو مقوله متفاوت هستند، گفت: گاهی یک واژه قرآنی در ترجمه تنها با چند کلمه بیان می‌شود، اما در تفسیر، لایه‌های عمیق‌تری از معنا آشکار می‌شود؛ چنان‌که وی برای تبیین مفهوم «رب» در عبارت «رب العالمین»، ۱۵ صفحه به شرح ابعاد آن از جمله مربی‌گری و مالکیت خداوند اختصاص داده است.
گروهی از جنیان پس از شنیدن تلاوت پیامبر(ص)، قرآن را «شگفت‌انگیز» توصیف کردند؛ اما ماجرا به همین شگفتی ختم نشد. آنان دریافتند این کلام الهی به سوی «رشد» هدایت می‌کند و همین دریافت، باورهای پیشینشان را به چالش کشید و آنها را از شرک و پناه بردن به قدرت‌های دیگر، به سوی ایمان و توحید سوق داد.
حجت‌الاسلام والمسلمین حسین انصاریان از مطالعه نزدیک به ۱۰۰ جلد کتاب علمی برای تبیین ۷۰۰ آیه مرتبط با آفرینش در «تفسیر حکیم» خبر داد و گفت: یافته‌های علمی را برای تحمیل نظریه‌ها بر قرآن به کار نبرده‌ام، بلکه از آنها به‌عنوان شاهدی برای فهم عمیق‌تر آیات بهره گرفته‌ام.
روزی فرا می‌رسد که انسان‌ها با شتاب از قبرها بیرون می‌آیند و دیگر راهی برای فرار از حقیقت و نتیجه اعمال باقی نمانده است؛ اما قرآن پیش از رسیدن آن روز، یک فرصت مهم برای بازگشت و استغفار پیش روی انسان می‌گذارد.
قیامت روزی است که حتی نزدیک‌ترین عزیزان انسان نیز نمی‌توانند او را از پیامد اعمالش نجات دهند و قرآن تصویری تکان‌دهنده از این حقیقت ارائه می‌کند. آیات سوره معارج نشان می‌دهد که در آن روز، نه خانواده و ثروت، بلکه ایمان، نماز، بخشش، پاکدامنی، امانت و عمل صالح است که سرنوشت انسان را رقم می‌زند.
آیا قرآن برای زنانی که مرتکب زنا شده‌اند، حبس تا زمان مرگ را مقرر کرده است؟ آیات ۱۵ و ۱۶ سوره نساء در نگاه نخست چنین برداشتی ایجاد می‌کنند؛ اما عبارت «تا خداوند راهی برای آنان قرار دهد» و آیات بعدی قرآن، از ماجرایی متفاوت و حکمی غیرنهایی خبر می‌دهند
حجت‌الاسلام والمسلمین حسین انصاریان از استقبال قابل توجه از «تفسیر حکیم» خبر داد و گفت این اثر حتی در ترکیه نیز مورد توجه علما قرار گرفته است؛ به گفته او، برخی علمای ترکیه اعلام کرده‌اند که بسیاری از خطبه‌های نماز جمعه و منبرهای خود را بر اساس این تفسیر تنظیم می‌کنند.
قرآن از روزی خبر می‌دهد که آسمان دگرگون و کوه‌ها متلاشی می‌شوند و حتی نزدیک‌ترین آدم‌ها نیز سراغ یکدیگر را نمی‌گیرند؛ روزی که نه خانواده، نه ثروت و نه روابط دنیایی به یاری انسان نمی‌آیند. آیات سوره‌های حاقه و معارج، با تکیه بر تفسیر علامه طباطبایی، تصویری هشداردهنده از آن روز و سرنوشت کسانی ارائه می‌کند که در دنیا ایمان و مسئولیت در برابر محرومان را نادیده گرفتند.
ماجرای کشتی حضرت نوح(ع) در قرآن، تنها روایت نجات از یک طوفان سهمگین نیست؛ این حادثه «تذکره»ای برای نسل‌های بعد معرفی شده است. سوره حاقه با پیوند دادن سرگذشت اقوام سرکش، ماجرای نوح(ع) و صحنه قیامت، هشداری جدی می‌دهد: روزی فرا می‌رسد که هیچ‌چیز پنهان نمی‌ماند و آنچه امروز در ایمان، رفتار، ثروت و رابطه ما با نیازمندان می‌گذرد، در برابرمان آشکار خواهد شد.