به گزارش پایگاه فکر و فرهنگ مبلغ، هوش مصنوعی حالا با دریافت یک تصویر ساده میتواند کاربران را به چند دهه قبل ببرد؛ اما پشت این سرگرمی جذاب و نوستالژیک، تصویری تازه از سبک پوشش و مد در حال شکلگیری است؛ روایتی که ممکن است کاملاً خنثی و بیطرف نباشد.
بنابر روایت مهر، در یکی دو هفته اخیر، فضای مجازی شاهد شکلگیری ترندی تازه با محوریت نوستالژی بوده است؛ کاربران عکسهای خود را در شکلها و موقعیتهای مختلف در اختیار یک ابزار هوش مصنوعی قرار میدهند و تنها با نوشتن یک پرامپت، تصویری از خود در دهه ۸۰ میلادی یا دهه ۶۰ شمسی دریافت میکنند. خروجی این فرایند معمولاً تنها به تغییر رنگ و کیفیت عکس محدود نمیشود، بلکه لباس، مدل مو، آرایش، زیورآلات و اکسسوری، نورپردازی، زاویه تصویربرداری و حتی فضای پسزمینه نیز به شکلی بازسازی میشود که متعلق به دورهای دیگر به نظر برسد.
نسخه ایرانی این ترند نیز با استقبال قابل توجهی از سوی بازیگران، هنرمندان و کاربران عادی مواجه شده است؛ از بازسازی تصاویر هنرمندان شناختهشده در حالوهوای دهه ۸۰ میلادی گرفته تا بازآفرینی عکسهای خانوادگی و مراسم عروسی با حالوهوای دهه ۶۰ خورشیدی. آنچه این پدیده را از یک سرگرمی معمول در فضای دیجیتال فراتر میبرد، جایگاه پررنگ مد و پوشش در این بازسازیهاست؛ موضوعی که وقتی در چارچوب تاریخ معاصر ایران بررسی شود، پرسشهای مهمتری را به وجود میآورد.
از فیلترهای قدیمی تا بازسازی یک دوره تاریخی
نخستین نکته در بررسی این پدیده، تفاوت آن با فیلترهای قدیمی شبکههای اجتماعی است. فیلترهای رایج گذشته عمدتاً با تغییر رنگ، کنتراست یا افزودن دانههای نوری، تلاش میکردند حس یک تصویر قدیمی را ایجاد کنند؛ اما هوش مصنوعی مولد امروز فراتر از چنین تغییراتی عمل میکند.
این ابزارها با بررسی چهره و ویژگیهای تصویر، مجموعهای از عناصر بصری مربوط به یک دوره تاریخی را بازسازی میکنند؛ از جنس و فرم لباس گرفته تا مدل مو، آرایش، اکسسوریهای مورد استفاده، نوع نورپردازی، زاویه دوربین و حتی سبک استودیوهای عکاسی متعلق به آن دوره.
بنابراین آنچه در این تصاویر شکل میگیرد، صرفاً یک عکس قدیمیشده نیست، بلکه نوعی روایت بصری از یک دوره تاریخی است؛ روایتی که هوش مصنوعی آن را از میان حجم گستردهای از دادههای تصویری موجود استخراج و با یکدیگر ترکیب میکند. همین مسئله این پرسش را مطرح میکند که این دادهها از چه منابعی به دست آمدهاند و در نهایت چه تصویری از آن دوران را در ذهن مخاطب بازتولید میکنند؟
بخش قابل توجهی از آرشیوهای تصویری مورد استفاده الگوریتمها از مجلات، تبلیغات و تصاویر استودیویی غربی شکل گرفته است؛ منابعی که طبیعتاً انتخابشدهاند و لزوماً بازتابدهنده زندگی واقعی و روزمره مردم نیستند. بنابراین هنگامی که چنین الگوهایی برای بازسازی تصاویر ایرانی مورد استفاده قرار میگیرند، این احتمال وجود دارد که یک استاندارد بصری وارداتی به جای تصویر واقعی از سبک زندگی و پوشش مردم آن دوره بنشیند.
وقتی لباس به ابزار روایت تاریخ تبدیل میشود
اما چرا در میان عناصر مختلف یک دوره تاریخی، از معماری و موسیقی گرفته تا ادبیات، این بار مد و پوشش تا این اندازه در مرکز توجه قرار گرفته است؟
پاسخ را میتوان در سرعت انتقال پیام تصویری جستوجو کرد. برخلاف معماری یا موسیقی که برای درک پیام آنها معمولاً به زمینه و توضیح بیشتری نیاز است، لباس در همان نگاه نخست میتواند اطلاعاتی درباره دوره زمانی، سبک زندگی یا حتی جایگاه اجتماعی فرد منتقل کند. کافی است نوع لباس یا حجاب فرد در یک تصویر دیده شود تا مخاطب در مدت کوتاهی احساس کند با فردی متعلق به یک دوره یا طبقه اجتماعی مشخص مواجه است.
همین ویژگی، پوشش را به یکی از ابزارهای مؤثر در روایتسازی تبدیل میکند. طراحان و ترویجدهندگان این ترند، چه آگاهانه و چه ناخواسته، با انتخاب نوع خاصی از پوشش در حال تثبیت تصویری مشخص از یک دوره تاریخی هستند.
برای نمونه، در شماری از تصاویر بازسازیشده مربوط به دهه ۶۰ خورشیدی و سالهای ابتدایی پس از انقلاب، تمرکز زیادی بر ظاهر، آرایش و سبک پوششی خاصی دیده میشود؛ در حالی که زندگی بخش بزرگی از مردم در آن دوره تحت تأثیر جنگ تحمیلی، شرایط اقتصادی و سادگی زندگی روزمره قرار داشت. چنین انتخابهایی میتواند تصویری یکبعدی و حتی فانتزی از دورهای ایجاد کند که در واقعیت، دارای شرایط و تجربههای اجتماعی بسیار متنوعی بوده است.
از سوی دیگر، پوشش در تاریخ معاصر ایران هیچگاه تنها یک مسئله زیباییشناختی نبوده است. مد و لباس پیش و پس از انقلاب اسلامی، همواره با مفاهیمی همچون هویت، استقلال فرهنگی و مقاومت در برابر الگوهای غربی پیوند داشته است. حجاب نیز برای بخش قابل توجهی از جامعه ایرانی، حامل مفاهیم هویتی دینی و ملی بوده است.
از این منظر، هنگامی که یک ترند مجازی تنها به بازسازی ظاهری یک دوره تاریخی بپردازد و لایههای معنایی و اجتماعی پوشش را نادیده بگیرد، بخشی از واقعیت آن دوره از تصویر نهایی حذف خواهد شد.
نوستالژی چگونه در شبکههای اجتماعی برجسته میشود؟
رواج این ترند را نمیتوان فقط به کنجکاوی کاربران یا پیشرفت فناوری تولید تصویر نسبت داد. سازوکار اقتصادی و الگوریتمی شبکههای اجتماعی نیز در گسترش آن نقش دارد.
الگوریتمهای پلتفرمهایی مانند اینستاگرام معمولاً محتوایی را که واکنش و تعامل بیشتری ایجاد میکند، بیشتر در معرض دید کاربران قرار میدهند. از آنجا که تصاویر نوستالژیک بهطور طبیعی احساسات مخاطب را تحریک میکنند و واکنش بیشتری به دنبال دارند، امکان بازتولید گسترده چنین محتواهایی نیز افزایش پیدا میکند.
در نتیجه، نوع خاصی از نوستالژی میتواند بهتدریج در فضای مجازی غالب شود؛ نوستالژیای که ممکن است ظاهر آن پرزرقوبرق، برندمحور و متأثر از استانداردهای بصری شرکتها و فناوریهای غربی باشد.
یکی از نمونههای این روند، ترکیب برندهای لوکس و جهانی با فضاهای ساده و خانگی در تصاویر قدیمی ایرانی است؛ ترکیبی که شاید در نگاه نخست صرفاً جنبه طنز یا سرگرمی داشته باشد، اما میتواند همزمان الگوهایی از مصرفگرایی و برندمحوری را نیز بهعنوان معیار زیبایی و جذابیت وارد تصویر کند.
مسئله زمانی جدیتر میشود که بدانیم بسیاری از کاربران مشارکتکننده در این ترند، جوانانی هستند که آن دوره تاریخی را از نزدیک تجربه نکردهاند. در چنین شرایطی، تصویری که این نسل از گذشته دریافت میکند، الزاماً بر پایه خاطره شخصی یا شناخت مستند تاریخی نیست، بلکه ممکن است از خروجی یک الگوریتم شکل بگیرد؛ الگوریتمی که بخش مهمی از دادههای آموزشی آن از منابع تصویری غربی آمده است.
به این ترتیب، زمینه برای نوعی بازتعریف حافظه جمعی از بیرون فراهم میشود؛ مسئلهای که میتوان آن را در چارچوب گستردهتر تأثیر رسانه بر سلیقه و ذائقه فرهنگی نسل جوان نیز بررسی کرد.
مرز میان خاطره واقعی و تصویری که هوش مصنوعی ساخته است
یکی از پرسشهای اساسی درباره این تصاویر، مرز میان خاطره واقعی و بازسازی مصنوعی است.
تصاویر تولیدشده توسط هوش مصنوعی از نظر فنی، خاطره واقعی محسوب نمیشوند؛ این تصاویر حاصل ترکیب احتمالاتی الگوهای بصری هستند که الگوریتم در جریان آموزش خود از میلیونها تصویر آموخته است. با این حال، هرچه خروجی تولیدشده واقعیتر و باورپذیرتر باشد، احتمال اینکه مخاطب آن را با تصویری واقعی از گذشته اشتباه بگیرد بیشتر میشود.
در چنین شرایطی، یک تصویر مصنوعی میتواند بهتدریج جایگزین تصور واقعی فرد از یک دوره تاریخی شود؛ بهخصوص برای نسلی که تجربه مستقیمی از آن دوره ندارد.
واکنش مناسب به این پدیده چیست؟
در چنین شرایطی، یکی از وظایف رسانهها و نهادهای فرهنگی، افزایش آگاهی عمومی درباره سازوکار تولید این تصاویر است. مخاطب، بهویژه نسل جوان، باید بداند که این تصاویر محصول فناوریای هستند که میتواند بر اساس دادههای آموزشی خود، الگوها و سوگیریهای خاصی را در بازسازی یک دوره تاریخی وارد کند.
در کنار این آگاهیبخشی، فرصت مهم دیگری نیز وجود دارد. رسانهها و فعالان فرهنگی میتوانند آرشیوهای واقعی و مستند مربوط به پوشش و سبک زندگی مردم در دهههای گذشته را بازنشر و در دسترس نسل جوان قرار دهند؛ بهخصوص تصاویر مربوط به سالهای دفاع مقدس و دوره نخست پس از انقلاب.
ارائه چنین اسنادی میتواند روایتی مستند و مبتنی بر واقعیت را در کنار روایتهای تولیدشده توسط الگوریتمها قرار دهد. این اقدام علاوه بر پاسخگویی به خلأ اطلاعاتی نسل جوان، میتواند زمینه را برای حفظ و بازنمایی روایت ایرانی از مد و پوشش فراهم کند.
در نهایت، ترند بازسازی تصاویر دهههای گذشته با استفاده از هوش مصنوعی، در نگاه نخست سرگرمیای ساده و بیخطر به نظر میرسد؛ اما بررسی آن از زاویه مد و پوشش نشان میدهد که این پدیده میتواند لایههای عمیقتری از تأثیرگذاری بر ذائقه فرهنگی و شکلگیری حافظه جمعی داشته باشد.
مد در این میان، به یک زبان بصری سریع، اثرگذار و شخصیسازیشده تبدیل شده است؛ زبانی که میتواند روایتهایی ناقص یا یکسویه از تاریخ معاصر ایران را بهسادگی در ذهن مخاطب تثبیت کند.
با این حال، نباید ظرفیتهای مثبت همین فناوری را نادیده گرفت. هوش مصنوعی میتواند در صورت استفاده آگاهانه و بهرهگیری از دادهها و آرشیوهای اصیل ایرانی ـ اسلامی، به ابزاری برای بازروایت دقیقتر و مستندتر گذشته تبدیل شود؛ نه اینکه صرفاً الگوهای آماده و غالب غربی را بازتولید کند.
رسانهها، نهادهای فرهنگی و حتی خانوادهها میتوانند با ارائه روایتهای مستند از پوشش و سبک زندگی نسلهای گذشته، در برابر نوستالژی الگوریتمی و گزینششده، تصویری اصیل، مستند و متکی بر واقعیت ارائه دهند.
آنچه در نهایت اهمیت دارد، این است که نسل جوان با نگاهی نقادانه به این تصاویر نگاه کند و آنها را نه بهعنوان خاطرهای قطعی از گذشته، بلکه بهعنوان محصول فناوریای ببیند که بر اساس دادهها، پیشفرضها و سوگیریهای خاص خود، تصویری از گذشته تولید میکند.